Черкесск шахарны шимал джанында тийресинде Фахмулу сабийлени ачыкълагъан эмда билимлерин ёсдюрген «Спутник» деген аралыкъ 2022-чи джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 7-де, Къарачай-Черкесияны 100-джыллыгъына аталыб, ачылгъан эди. Анда эркин лабораторияла, окъуу эмда чыгъармачылыкъ мастерскойла, спорт, концерт, тепсеу залла, дерсле бардырыргъа джораланнган кабинетле бардыла.

Ол аралыкъда республиканы бютеу шахарлары бла районларындан сабийле келиб окъурча болум къуралгъанды. «Спутник» ачылгъанлы бери сабийле сюйюб джюрюйдюле, фахмуларын ёсдюредиле, джетишимлеге ие болгъанлай турадыла. Кёб болмай «Спутникни» директору Къоджакъланы Джульеттагъа тюбеб, аралыкъны ишини юсюнден ушакъ этгенбиз. Ол ушакъны окъуучулагъа теджейбиз.
– Бизни республикада «Спутник» деген аралыкъ не мурат бла ачылгъанды? Анда къаллай дерсле бардырыладыла?
– Къарачай-Черкесияда «Спутник» деген аралыкъ сабийлени эмда джаш тёлюню фахмуларын ачыкълар, ёсдюрюр, билимли этер мурат бла ачылгъанды. Кеси да «Сириус» деген окъуу аралыкъны моделине кёре къуралгъанды. Республикада илму, санат, спорт джаны бла терен фахмуларын, билимлерин танытхан сабийле бла ишлеу системаны игилендириу, сабийлени чыгъармачылыкъ, илму-тинтиу ишлеге кёллендириу аралыкъны баш борчларыдыла.
Сабийле бизни аралыкъда тюрлю-тюрлю дерслеге джюрюйдюле. Дистанцион халда толтурулгъан окъуу программаларыбыз да бардыла. Дерслени школланы, ВУЗ-ланы, къошакъ билим берген аралыкъланы алчы устазлары, спорт клубланы келечилери, республиканы маданият, кёз ачыу учреждениелерини къуллукъчулары, окъуу, илму организацияланы келечилери бередиле. Аны бла бирге аралыкъгъа белгили адамла келиб, тюбешиуле, экскурсияла, мастер-классла бардырадыла. Дистанцион окъуу программалагъа республиканы джер-джеринден сабийле къошулургъа боллукъдула. Бизни аралыкъда сабийле билимлерин ёсдюрген бла къалмай, олимпиадалагъа да хазырланадыла.
«Спутник» аралыкъда джыл сайын 120-дан аслам иш бардырыучанбыз. Сабийлени фахмуларын ачыкъларгъа джораланнган 86 окъуу программа толтурулады.
– Сизни аралыкъда окъугъан сабийлени джыллары къалайды? Устазларыгъыз джетишемидиле?
– Аралыкъгъа 10 – 18 джыл болгъан сабийле джюрюйдюле. Бир къауум спорт программалагъа джюрюгенлени арасында 10 джылдан гитчеле да бардыла. Кадрла бла байламлы болумубуз игиди. Алай болса да, коллективибизге физикадан, информатикадан устазла къошулсала излей эдик.
– Аралыкъда ким сюйсе да билим алыргъа боллукъмуду? Сабийлеге къаллай таблыкъла къуралгъандыла?
– Таймаздан бардырылыб тургъан дерслеге хар кимни да алабыз. Ала эм алгъа дерсни бардыргъан устаз бла ушакъ этедиле. Алай бла, сабийни билимине, фахмусуна багъа бериледи.
Аралыкъ интенсив окъуу программаланы толтурады. Алагъа республиканы джер-джеринден фахмулу сабийлени сайлаб алабыз. Ала 14 кюнню аралыкъда хакъсыз джашайдыла, ашайдыла. Бош заманларын зауукълу ашырырча мадарла да бардыла. Айтыргъа, сабийлеге не джаны бла да таблыкъла къураргъа кюрешебиз.
– Джетишимлеригизни юсюнден да хапар айтсагъыз а.
– Къарачай-Черксиядан 40 сабий «Сириус» деген аралыкъ бардыргъан окъуу программалагъа къошулгъандыла. 1044 сабий да уллу тириликлерин, фахмуларын танытханланы кърал информацион ресурсуна киргенди. Бизни аралыкъ сохталаны саулай Эресейде бардырылгъан олимпиадаларыны, илму-технология проектлени «Большие Вызовы» деген халкъла арасы конкурсуну, студентлеге джораланнган «Сириус.Лето: начни свой проект» деген программаны, илму-технология олимпиаданы, «Без срока давности» деген тинтиу проектлени конкурсуну, «Я – гражданин России» акцияны, хор эмда вокал коллективлени конкурсуну регионал координаторуду. Бу проектлеге, конкурслагъа сохталарыбыз сюйюб къошуладыла.
«Спутник» аралыкъны сохталары киберспортну «CS 2» бла «DOTA 2» тюрлюлеринден Къарачай-Черкесияны кубогуну чемпионлары болгъандыла. Окъуу программагъа къошулгъан 4 сабий КъЧР-ни киберспортдан биринчи джыйым командасыны къурамына киргенди. Аны бла да къалмай, «Тхэквондо» окъуу программагъа джюрюгенле федерал эмда регионал дараджалы эришиулеге къошулуб, алчы орунланы алгъанлай турадыла. Джетишимлерибиз кёбдюле, аланы хар бирини юсюнден айтыб чыгъаргъа къолумдан да келлик тюлдю.
– Сабийлени сизни аралыкъгъа джюрюгенлери школ дерслеге тыйгъыч боламыды?
– Бир къауум дерслени айырыб окъугъан сабийле, ингир сайын устазлары бла байламлылыкъгъа чыгъыб, дерслеге къошулур ючюн, алагъа ноутбукла бериледиле. Сабийлеге юй иш бериледи, аны этгенлеринден сора устазларына ашырадыла. Башында айтханымча, интенсив программалагъа къошулгъан сабийле 2 ыйыкъны аралыкъда турадыла. Биринчи кюн огъуна сабийле бизге джюрюб башлагъанларыны, къаллай бир заманны окъурукъларыны юсюнден школлагъа письмола джиберебиз.
– Мындан ары ишигиз бла байламлы не мурат этесиз?
– Сау джыл биз сабийлени, ата-аналаны излемлерин тинтиб, тюрлю-тюрлю программаланы къурайбыз, аланы планнга къошабыз. Сёзсюз да, бюгюнлюкде джаш тёлю табигъат (естественный) илмулагъа, бир къауум дерследен терен билим алыугъа уллу эс бёледи. 2026-чы джыл сабийлени излемлерине, фахмуларына кёре къуралгъан класслагъа джораланнган кёб тюрлю программаны толтурур муратлыбыз. Аланы арасында физика, математика, химия, биология джаны бла Сириус-классла, инженер эмда эл мюлк классла дагъыда башхала бардыла.
Озгъан джыл «Школы – ассоциированные партнёры «Сириуса» деген проектни тамалында республиканы шахарлары бла районларыны 6 школунда Сириус-классла ачылгъандыла. Джангы окъуу джыл ол проектге республиканы энтда 6 школун къошаргъа умут этебиз.
Аны бла да къалмай, Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университетни табигъат-география эмда физика-математика факультетлерини студентлери «Спутник» аралыкъны тамалында стажировканы ётерча площадка къурауну юсюнден университет бла кесамат этер муратыбыз барды.

Ушакъны САЛПАГЪАРЛАНЫ Умар джазгъанды.