Уллу Хорламны байрамыны ал кюнлеринде Чечен Республиканы Наурский районуну Алпатово элинде уллу джыйылыу ётгенди. Аны кёзюуюнде къарачай халкъны белгили уланы, джазыучу, поэт, Уллу Ата джурт къазауатны ветераны Байкъулланы Пагону джашы Дауутха Кавказ ючюн урушда ёлген совет аскерчиле асыралгъан Къарнаш къабырда мемориал къанга ачылды.

Анга аталгъан джыйылыугъа Наурский районда джашагъанла, Байкъулланы Дауутну Къарачай-Черкесиядан келген джууукълары дагъыда башхала къошулгъан эдиле.
Байкъулланы Дауутну къачан ёлгенин, къайда асыралгъанын Наурский кърал колледжни устазы, къазауатны эмда урунууну ветеранларыны советини ол районда бёлюмюню председатели, краевед Обукосум Эскирханов ачыкълагъанды. Ол 1942-чи джыл Наурский районда ёлген къызыл аскерчилени юслеринден информация джыйыу бла 20 джылгъа джууукъну кюрешеди. Ол заманны ичинде Обукосум Эскирханов СССР-ни джер-джеринден Ата джуртубузну фашистледен къоруулагъан джюзле бла аскерчилени атларын белгили этгенди.
Джыйылыуну Калиновская станседе межгитни имамыны орунбасарлары Мовлади Джунаидов бла Ризван Адагов, дууа этдириб, ачхандыла. Ызы бла сёз Обукосум Эскирхановгъа берилгенди. Ол Байкъулланы Дауутну джашауундан хапар айтханды.
Байкъулланы Дауут 1902-чи джыл Огъары Марада туугъанды. Эл школда билим алгъанды. 1925-чи джыл устазлыкъ къурсланы тауусуб, школда ишлегенди. «Таулу джашау» газетни секретары да болгъанды. 1926-чы джыл ВКПБ-ны къурамына киргенди, 1929-чу джыл Эресейни комвузуну журналистика бёлюмюню окъуучусу болгъанды. Ол «Къызыл Къарачай» область газетге редакторлукъ да этгенди. Байкъулланы Дауут 1934-чю джыл СССР-ни Джазыучуларыны союзуну къурамына киргенди, джазыучуланы саулай Эресей джыйылыуларыны биринчи делегаты да болгъанды. 1934-чю – 1941-чи джыллада Къарачай автоном областны джазыучуларыны бирлешлигине башчылыкъ этгенди. Чыгъармачылыкъ иш бла эртдеден огъуна кюрешиб тебрегенди, аны джазгъан затлары газетледе басмаланнгандыла. 1931-чи джыл Байкъул улуну «Бекмурзаны джашауу» деген хапары басмаланыб, аты белгили болгъанды. Ол джыл огъуна аны «Джангы джашаугъа джырла» деген биринчи назму китабы да чыкъгъанды. Ызы бла «Марьям бла афенди», «Шамай алгъын бла энди», «Залихат» дагъыда башха чыгъармаланы джазгъанды.
Байкъул улу Пушкинни, Лермонтовну назмуларын къарачай тилге кёчюрюу бла да кюрешгенди. Аны кёб назмусуна макъам салыныб, белгили джырла болгъандыла. Халкъ таурухланы, хапарланы, айтыуланы назму халда джазгъаны чыгъармачылыгъында энчи орун алгъандыла.
Къазауат башланнган кёзюуде Байкъулланы Дауут Огъары Марада эл Советни председатели болуб ишлегенди. Ол, элчилени да бирикдириб, фронтха болушлукъ этгенлей тургъанды. Къысха заманны ичинде къарнашы Байкъулланы Абдул-Керим эмда башха джазыучула бла бирге 1941-чи джыл назмуладан къуралгъан «Ата джурт ючюн, алгъа!» деген джыйым китабны чыгъаргъанды. Дауут кеси разылыгъы бла фронтха кетгенди. Грозный шахар ючюн баргъан ачы урушлагъа къошулгъанды. 1942-чи джыл эндреуюк (декабрь) айны 4-де ёлгенди. Байкъул улу Алпатово элде Къарнаш къабырда асыралгъанды.
Байкъулланы Дауутну юсюнден информация табханындан сора, Обукосум Эскирханов, Наурский районну администрациясыны башчысы Магомед Бухадиевге барыб, Къарнаш къабырда мемориал къанга ачылса деген оюмун айтханды. Районну башчысы ол оюмну джакълагъанды, къурау эмда ачха джаны бла да болушлукъ этгенди. Алай бла, къысха заманны ичинде мемориал къанга джарашдырылгъанды.
Аны бла бирге Къарачай-Черкесияда Байкъулланы Дауутну джууукъларын да излегендиле. Байламлылыкъгъа джигит таулуну туудугъундан туугъан Байкъулланы Хусей чыкъгъанды. Алай бла, мемориал къанганы ачыугъа аталгъан джыйылыугъа Къарачай-Черкесиядан Чечен Республикагъа уллу делегация баргъанды.
Обукосум Эскирханов къонакъладан джылы бла тамада Байкъулланы Борисге Дауутну юсюнден архив къагъытла болгъан эмда Алпатово элде асыралгъан 120 аскерчини тизими джазылгъан папканы бергенди. Аны бла бирге джигитни джууукъларына Байкъул улуну къазауатха дери тюшюрюлген суратыны тамалында этилген портретин да бергендиле. Джыйылыуну кёзюуюнде Байкъулланы Борис Обукосум Эскирхановгъа, ол ишге къошулгъан башхалагъа да, джюрек разылыгъын билдиргенди.
Джыйылыуда Къарачай-Черкесияны келечилери кёллериндеги къууанчларын джашырмай, ол ишге уллу юлюш къошхан Обукосум Эскирхановгъа, башхалагъа да бюсюреу этгенлерин тохтатмай эдиле. Байкъулланы Дауутну туудугъу Байкъулланы Тахир къарт атасыны уруш джолларын ачыкълау бла иги кесек джылны кюрешгенин айтханды.
– Биринчи, къарт атам Владикавказда ёлгенди деген хапар чыкъгъан эди. Артда Сталинградны къоруулагъан заманда джан бергенди деб айтхан эдиле. Эки кере Мамай тёбеге барыб, ёлгенлени тизиминде излегенме, алай а табалмагъанма. Бизни юйде къарт атамы «Сайламала» деген китабы сакъланады. Ай медет, кёчгюнчюлюк амалтын аны энчи затларындан джукъ къалмагъанды. Бюгюн а джаным тынчлыкъ табды. Бу иш бла кюрешгенле, сау болугъуз! – дегенди Байкъулланы Тахир.
Байкъулланы Хусей да Обукосум Эскирханов бла бетден бетге тюбешгенине бек къууаннганды. Ала иги кесек заманны социал сетледе бир-бирлери бла байламлылыкъ джюрютюб тургъандыла. Хусейге да Обукосум Эскирханов саугъа этгенди – кесини энчи коллекциясындан Ата джурт къазауатны джылларындан къалгъан аскер касканы бергенди.
Къууанч джыйылыуда тарихчи-краевед Алексей Сайко да сёлешгенди. Ол айтхандан, 1942-чи джыл Наурский районда баргъан урушну уллу стратегия магъанасы болгъанды.
– Грозныйде, Бакуда нефтни кючлерге излеген джау аскерле былайда тыйылгъандыла. Совет аскерле, немчалагъа кючлю чабыуул этиб, былайн азатлагъандыла. Наурский районда орналгъан Рубежное эл къазауатны джылларында эм уллу къоруулау линия болгъанды. Байкъулланы Дауут да алайда ёлгенди, – дегенди Алексей Сайко.
Джыйылгъанланы алларында Чечен Республиканы Къазауатны эмда урунууну ветеранларыны советини келечилери Магомед Сулейманов бла Иса Устарханов да сёлешгендиле. Ала къонакълагъа хошкелди айтхандыла, этилген ишге уллу багъа бергендиле.
Чечен Республиканы Илмула академиясыны гуманитар тинтиу институтуну этнология бёлюмюню тамада илму къуллукъчусу, тарих илмуланы доктору Тамара Шавлаева айтхандан, Уллу Ата джурт къазауат тарихге кетсе да, аны бла байламлы затла бюгюн да ачыкъланнганлай турадыла.
– Къазауат тема бла арый-тала билмей кюрешген, Чечен Республиканы Илмула академиясыны тарих-этнография экспедициясыны къурамында болгъан Обукосум Эскирханов излеу ишле бардырыб, Ата джуртун къоруулай джан берген джигитлени бирини атын белгили этгенди. Къарачай миллетни ашхы уланы Байкъулланы Дауут чыгъармачылыкъ иш бла кюрешгенди. Аны рахатлыкъда джашаргъа, билимин ёсдюрюрге мадары болса да, кеси разылыгъы бла фронтха кетиб, къралыбызны джауладан къоруулай джан бергенди. Кесини топуракъ юлюшюн Алпатовода табханды. Сёзсюз да, бюгюннгю джыйылыуубуз миллетлерибизни арасында шохлукъну андан бек ёсдюргенди, – дегенди Тамара Шавлаева.
Алпатово элде В.Т. Малиновский атлы орта школну, элни ал башланнган школуну сохталары аскер джырланы джырлаб, джыйылгъан джамагъатдан бюсюреу табхандыла. Митингни ахырында джыйылгъанла, джигитлени эсгере, бир такъыйкъаны шошлукъгъа бёленнгендиле.
Мемориал къангада Байкъулланы Дауутну «Ата джуртха керек заманда къалам къама болургъа керекди» деген сёзлери джазылгъандыла. Байкъул улу ол джорукъ бла джашагъанды, Джурту ючюн джанын бергенди.
Белгилисича, 2026-чы джыл РФ-ны Президенти Владимир Путинни Указы бла Эресейни халкъларыны бирлигини джылы этилиб баямланнганды. Быллай ашхы ишле миллетле арасы шохлукъну бегитирге, биригирге болушадыла.
Обукосум Эскирханов Байкъулланы Дауут бла байламлы излеу ишлени бардырыргъа эмда мемориал къанганы салыргъа болушханлагъа – Наурск кърал колледжни директору Расул Тушиевге, Наурский районну администрациясыны башчысыны орунбасары Асланбек Бисултановгъа, район башчыны болушчусу Андрей Мокроусовгъа – джюрек разылыгъын билдиргенди.

САЛПАГЪАРЛАНЫ Умар.