Уллу адамлыгъы, ишленмеклиги, туугъан джуртуна чексиз сюймеклиги болгъан, халкъына хакъ къуллукъ этген онглу уланланы бириди Орусланы Магометни джашы Кълыч-Герий.

Аны тирилиги, таукеллиги чомарт джюреги, тюзлюгю алгъа элтиб, ашхы муратларыны толурларына себеб болгъандыла.
Ол 1941-чи джыл элия (июль) айны 18-де Красногорская станседе Магометни ашхы юйдегисинде туугъанды. Къарачай халкъны Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюргенлеринде, Орусланы юйдегилери, талай къарачай юйюр бла бирге Къыргъызиягъа тюшеди. Ала тюшген элни мюлкюнде мал кёб болгъанды. Анда малла бла бирге атла да тутхандыла. Кълыч-Герий атланы бек сюйгенди, 4 джылында огъуна, атны не къызыу чабдырса да, ары-бери терк бурса да, джыгъылмайын иги тургъанды. Аны ючюн элчиле анга «Ат тери» деб атагъандыла. Эркинлик берилиб, халкъ Кавказгъа къайтханында, ол Гитче Къарачай районну Первомайское элинде зооветтехникумда окъуб, аны къызыл дипломгъа бошайды. Билимин андан ары ёсдюре, Ставрополдагъы эл мюлк институтха кириб, аны джетишимли тауусуб, «зоотехник» усталыкъ алыб чыгъады.
Ол Черкесскеде Асыулу юзюклю малла къураучу эл мюлк бирлешликде ишлейди. Ишине толу берилгенин кёрюб, Орус улуну бир кесекден Невинномысск, Кочубей, Курсавка, Шпаковка районланы районла арасы Асыулу юзюклю малла къураучу эл мюлк бирлешликни тамадасыны орунбасары къуллукъгъа саладыла. Ол алайда тутхан ишине толу джюрюш бериб, джумушун тамамлы баджарыб, талай ашхы джетишимге ие болады. Кълыч-Герий 1998-чи джыл саулай джерни юсюне белгили атчыланы Ингилизде болгъан тюбешиулерине да баргъанды. Республиканы Эл мюлк министерствосунда кёб джыл ишлегенди. Башха къуллукълада да болгъанды. Къалайда ишлесе да, анга салыннган борчланы мийик дараджада толтургъанды.
Къарачай халкъ кёчгюнчюлюкде болгъан сагъатда, къарачай тукъумлу атланы тас этгендиле. Ала ары дери «Конные ресурсы СССР» деген китабха киргизилиб тургъандыла. Кълыч-Герий аланы ызына къайтарыуну кесине баш борч этиб, 10 джыл чакълы бирни кюрешиб, къарачай атланы кърал реестрге энчи халда тюшюргенди. Алай бла, къарачай тукъумлу атланы бизни миллет къурагъаны бегитилгенди, ата-бабадан келген ол ашхы хазнабыз официал халда орнуна салыннганды. Ол андан сора терен магъанасы болгъан, «Лучшие жеребцы карачаевской породы», «Карачаевская порода лошадей в документах» деген китабланы чыгъаргъанды. Алада ата-бабабыздан келген хазнабыз кескин ачыкъланады – къарачай атланы юслеринден терен хапар айтылады.
Къаджыкъмай кюрешиб, къарачай атла бизникиле болгъанларына киши дау салмазча этген Кълыч-Герийни 2019-чу джыл «Джамагъат иш» деген номинацияда Кърымшаухалланы Исламны медалы бла саугъалагъандыла. Аны башха медаллары, Хурмет грамоталары, Бюсюреу къагъытлары да бардыла.
Ол «Къарачай-Черкес Республиканы эл мюлкюню махтаулу къуллукъчусу» деген сыйлы атны да джюрютеди.
Къалгъанлагъа ушамагъан экспедицияны, атла бла Минги Тауну башына чыгъыуну да ол къураб башлагъанды.
Орус улу Минги Тауну башына ат бла эртдеден чыгъаргъа излегенди. Ол оюм аны джюрегини къылларына сингиб, алгъа тебергенлей тургъанды. Ол тёгерекде табигъат болумну иги билгенди. Мийик тау джайлыкълада кютюлюб, къайнаб баргъан таза чокъуракъ сууладан ичиб, керпеслениб айланнган къарачай атла башхаладан онглу болгъанларын терен ангылагъанды. Тик таулагъа дженгил чыкъгъан, баш энгишге чабыб тюшген, джаргамлы джерледе абынмай, ташланы юслери бла секириб айланнган атланы джюрек-къан тамыр, солуу системалары, ёпкелери иги ишлегенлерин ол ариу билгенди. Ала кючлю сингирлиле, къаты туякълыла, бек тёзюмлюледиле деб, этген оюмун тенглерине айтханды.
Ала да аны джакълаб, Минги Тауну башына чыгъарыкъ къауумгъа Къарачай-Черкес Республиканы окъуу министри Бегеулланы Борис, ол заманда саулукъ сакълау министрни орунбасары болуб тургъан, медицина илмуланы кандидаты, мийик тауланы сюйген, алагъа уста чыкъгъан Тебуланы Ахмат, профессионал альпинистле Хапчаланы Рамазан бла Байрамукъланы Умар чакъырыладыла. Учкуландан Биджиланы Магомет, «Дауур» деген ат бла, Джатдоланы Мурат «Имбирь» деген ат бла, Каппушланы Дахир «Хурзук» деген ат бла, альпинистле Бегеуулланы Борис, Байрамукъланы Умар, Хапчаланы Рамазан, Къобанланы Эльдар, Къочхарланы Солтан, Мурзаланы Ибрагим, Ёлмезланы Абдул-Халим Кълыч-Герийни башчылыгъы бла иги хазырланадыла.
1998-чи джыл къыркъар (август) айны 7-де атлы экспедицияны къурамына киргенле Учкуландан чыгъыб, Хурзукну юсю бла ётюб, тик къабыргъаладан, джарладан, ташлы джерледен джанлай, къыркъар (август) айны 9-да «Приют-11» деген джерге джетедиле. Былайда тохтаб, кеслерин джарашдырыб, къыркъар (август) айны 10-да кече сагъат 2-де белгиленнген джолларына тебрейдиле.
Баргъан бек къыйын болады. Билмей тургъанлай, буз къатыш джел къаты уруб башлайды. Джукъ кёрюнмей, барамта болса да, альпинистле джунчумай, эс ташламай, бир-бирине кёл эте, болуша, алгъа барадыла. Хурзук бла Даурну юслеринде 100 килограммгъа джууукъ джюклери болады. Аны тышында атчыла аланы юслерине бир мине, бир тюше барадыла. Алай бла экспедицияны членлери болгъан къарыуларын салыб, къыркъар (август) айны 12-де 11 сагъат бла 30 минутда, биринчи Дахир «Хурзук» деген ат бла, экинчи Магомет «Дауур» деген ат бла, аланы ызларындан альпинистле Минги Тауну башына чыгъадыла. Джашлада къууанч уллу болгъан- ды. Ол заманда ары чыкъгъан башха альпинистле аланы атла бла чыкъгъанларына бек сейирсиниб, суратлагъа алыб кюрешгендиле.
Анда хауа болум бир тюрлюдю, аны амалтын атланы бурунларындан къан барыб, ёпкелери кёбюб, аякълары тутмай джыгъылыб къаладыла. Къарачай тукъумлу атлада аллай зат болмагъанды. Ала кеслерини тёзюмлюлюклерин не къыйын ишни да эталлыкъларын, табсыз сокъмакъ буз джолчукъда адамны айтханын ангылаб, кеслерини акъыллылыкъларын танытхандыла. Орус улуну башламчылыгъы бла этилген ол мийик джетишим, уллу хорлам халкъыбызны къууанчыды.
Аны ючюн Кълыч-Герийге планетаны рекордларын тергеуге алгъан эресейчи комитет «За первое восхождение на лошадях на вершину горы Эльбрус в августе 1998 г.» деген Дипломну бергенди.
Эресей Федерацияны Президенти Владимир Владимирович Путин Минги Тауну башына къарачай атла бла чыкъгъан экспедицияны членлерин да «За заслуги перед Отечеством» деген орденни II-чи дараджалы медаллары бла саугъалагъанды.
Уллу, гитче да тарихде болгъан затны эсгергенлей турады, болгъан зат унутуллукъ тюлдю. Минги Тауну башына, биринчи болуб, атла бла чыкъгъан уланларыбыз къарачай-малкъар халкъны махтауудула. Тёлюле ала бла ёхтемленнгенлей турлукъдула.
Биз, ашхы кючюн халкъына, джуртуна джайгъан онглу уланны 85 джыл толгъан юбилейи бла алгъышлай, анга кючлю саулукъ, джюрек рахатлыкъ, уллу насыб теджейбиз.

Лепшокъланы Хусеин.