Туудугъуму къолундан тутуб, анга хапар айта, акъырын атлай, орамны къыйырына джетерге, джашчыкъ тохтаб, къолун къолумдан ычхындыра, кёзюме къарай:

– Аття, ары бир къара, – деди. – Къаргъа нени эсе да ашай турады. Джаны болгъан зат болуб, хата салмагъа эди. Кел, къатына джууугъуракъ барыб бир къарайыкъ деб, менден эсе тири къымылдады да, алгъа эки-юч атлам этген болур эди, къаргъа, аны кёрюб, бурну бла ура тургъан затын да къоюб, къанатларын ашыгъыш къагъа, джертин уча, бизден узагъыракъ кетиб къалмай, бир дуппурчукъгъа къонду. Биз къаргъа ашын ашай тургъан джерчикге джетиб тохтагъаныкъда, мени затымы къатына нек бардыгъыз дегенча, чёгюб тургъан джеринден эрлай кёлтюрюлюб, къычырыкъ эте, башыбызда ары-бери учуб тебреди, «Сеннге не болгъанды? Тынчлыгъынгы ким бузду» дегенча, ары дери не кеслери кёрюнмей, не тауушлары чыкъмай тургъан къаргъала, бир кесекни ичине джер-джерден джыйылыб, къычырыкъ эте, кеси джангыз учуб айланнган къаргъагъа къошулуб, башыбызда тёгерек бурула башладыла.
Джетер джерибизге джетиб тохтагъаныкъда, джерде бир мазаллы нартюх сабакъны (качан) кёрдюк. Къаллай бир джашай эсем да, аллай уллу сабакъны ёмюрде да кёрмеген эдим: базыкъ эмда узун эди. Туудугъум, эрлай джерге ийилиб, сабакъны къолуна алыб, учуб айланнган къаргъалагъа атыб, башыбыздан къыстаргъа излеб, ала таба атама дегенлей:
– Джашым, тохта, атма, – дедим. – Былай бир узат меннге…
– Юсюнде къуру бир бюртюгю барды, – деди да, меннге кёргюздю. Бюртюклери болмагъан сабакъны не этерикбиз? Атайыкъ да къояйыкъ, къайсы болса да бир къаргъа aшap аны да.
– Атма. Ол джангыз бюртюк къаллай эсе да, кёрюрге излейме. Быллай уллу сабакъны бюртюгю да уллу болургъа керекди. Бизни джерледе быллай нартюхле ёсюб билмейме…
Ёмюрде мени айтханымдан чыкъмагъан туудугъум, бу джол да чыкъмады, сабакъны меннге узатды. Сабакъгъа терен орналыб, джылтырауукъ бир уллу акъ бюртюкню кёрдюм. Ат тишле да уллулагъа саналадыла. Аладан уллу тюл эсе, гитче тюл эди. Артыкъсыз да бек аны джылтырауукълугъу, акълыгъы сейирсиндирди. Аллай нартюхню джылтырауукъ, акъ уну да болургъа тыйыншлыды. Аны унундан этилген гырджынны татыууну юсюнден бусагъатда джукъ айталлыкъ тюлме. Айтыр ючюн, ашаб кёрюрге керекди. Уллу Аллах буюрса, аны гырджынын ашаб, татыуу къаллай болгъанын да билирбиз дедим да, бюртюкню сабакъдан айырыб, дагъыда ким биледи, тас болуб къалмасын деб, хурджунумдан къол джаулугъуму чыгъарыб, алтын джюзюкню чырмагъанча, аны чырмаб, костюмуму ич хурджуна салдым.
Мени алай этгеними кёрген туудугъум, сейир-тамаша болуб, кёзлерин мени таба чыракъ ийиб:
– Аття! – деди. – Бу джангыз бюртюкню атыб къоймай, бир ба- гъалы затныча, къол джаулугъу- нга чырмаб, хурджунунга нек салдынг? – деб сорду. – Кел, ол тюберик адамыбызгъа тюбейик да, ызыбызгъа къайтайыкъ. Ач бола башлагъанма…
– Ол адамгъа тюбей турмай, ызыбызгъа къайтабыз, – дедим мен. – Анга башха кюн тюберме. Алай ашыгъыш ишим джокъду. Бусагъатда уа экибиз да юйге къайтабыз. Бачхабызда бир таб джерчикни сайлаб, тёгерегине буруу этебиз. Кюрек бла джерчикни джумушатабыз. Алайгъа ма бюгюн къаргъадан къалгъан нартюх бюртюкню салабыз. Алкъын урлукъ салыргъа кеч болмагъанды. Эрлай чыгъыб къаллыкъды.
Сеннге айтырым – ёсюмчюк чыгъыб, башчыгъын джерден къаратхан кюнден башлаб, ол уллу болуб, сабакълары къатхынчы дери сен къараб турлукъса анга. Къараб турлукъса дегеними магъа- насы буду: биринчиси, киши къол джетиб, заран салмасын. Экинчиси, тёгерегинде ханс-зат ёсмесин. Ючюнчюсю, суу керекли этме. Юч-тёрт сабакъ берсе, бирин сууда биширирбиз, экинчисин от къызыуда тишлербиз. Татлы нартюх болса, Уллу Аллах буюрса, ючюнчю, тёртюнчю сабакъларын урлукъгъа къоярбыз. Мен айтханнга разы эсенг, бюгюн бу мазаллы нартюх бюртюкню джерге тюшюребиз.
– Аття, – деди туудугъум, кёзюме къараб. – Мен сени айтханынгдан ёмюрде да чыкъмагъанма да. Мындан ары да чыгъарыкъ тюлме. Сен айтхан меннге джорукъду.
– Сау бол, джашым, сау бол! Уллуну айтханын этген джашау- унда къууанмай къалмайды, – дедим мен. – Туура тели тюл эсе, джылы бла тамада кесинден гитчеден кёбюрек ангылайды джашауну. Кел, къайтдыкъ ызыбызгъа...
Арбазгъа киргенлей огъуна бачха таба джол тутдум. Туудугъума:
– Бауну ичинде кюрекни ал да бир кел, – дедим.
Туудугъум, мени сёзюмю эшитир-эшитмез, кюрекни алыб келиб, меннге узатды.
– Огъай, алай этме, – дедим. – Кюрекни кесингде къой. Кел да, ма былайчыгъын къаз: джумушакъ эт. Нартюх бюртюкню ма былайчыкъгъа саллыкъбыз. Иги джерди. Къазыб бошагъанлай, гитче челекчик бла суу алыб кел...
Туудугъум, кюрекни къолуна алыб, ол мен кёргюзген джерни къазыб, джумушакъ топурагъын бир джары атды да, кёзюме къараб:
– Къазыб бошадым, – деди. – Энди нартюх бюртюкню чунгурчукъгъа атаргъа боллукъса.
– Тохта, ашыкъма нартюх бюртюкню чунгурчукъгъа атаргъа, – дедим мен. – Къарайма да, асыры терен къазыб ийгенсе. Ол тышына атхан топурагъынгы джартысын ызына ат. Урлукъ тереннге тюшсе, чыкъмай къалыргъа боллукъду. Башхача айтсам, бери чыгъаргъа кючю джетмей, чириб къаллыкъды...
Туудугъум мен айтханча этиб:
– Чунгурну теренлиги быллай бир болса, боллукъмуду? – деб сорду.
– Боллукъду, – дедим. – Энди бюртюкню чунгурну тюз ортасына сал…
Джашчыкъ, къолумдан нартюх бюртюкню алыб, чунгурчукъну тюз ортасына салды. Меннге къарады. Мен джукъ айтмагъанымда, кюрек бла тюл, добар къолчукълары бла ол бир джанына атылгъан топуракъны ызына къуйду. Аягъы бла тюл, къолчукълары бла топуракъны басды. Алайчыгъы тюз болду.
– Энди челекчикдеги суучукъну къуй, – дедим…
Экибиз да ишибизни тындырыб бошагъандан сора:
– Уллу Аллах игисин берсин! – дедик да, юйге кирдик...
Нартюх бюртюк джерге тюшгенли бери алты-джети кюн ётген болур эди. Эртден сайын ёрге турсам, эм алгъа барыб, джангыз нартюх бюртюк тюшген джерни тинтиб турдум. Джерни мылылыгъы бармыды, деб къолум бла чунгурчукъну баш къатчыгъын чучхуб, ызына тюзетеме. Кюн да джылы болса, топуракъны мылылыгъы сакъланса, нартюх бюртюк сегиз-он кюнден чыгъаргъа керекди. Кюнле да джылыдыла, мылылыкъ да сакъланады. Алай эсе, бюртюк орналыб, башчыгъы чыгъа башларгъа тыйыншлыды. Онунчу кюнню эртенбласында биягъы мен, ёрге тургъанлай, нартюх бюртюкчюк салыннган джерчикге, джюрегим къызыу ура, барыб къалдым. Чу- нгурчукъну ортасында, джерни тешиб, ёсюмлюкню джити бурунчугъу, меннге салам бергенча, къараб тура эди. Джюрегими къызыу ургъа- ны тохтады. Асыры къууаннгандан, джашчыкъны джукълаб тургъанына да къарамай, юйге кириб:
– Эй, джигит! Ёрге тур, – дедим. – Ол биз салгъан нартюх бюртюк чыгъыб турады. Кел, экибиз да барыб къарайыкъ...
Эртденнги джукъу не заманда да татлы болуучанды. Джашчыкъ джукъугъа асыры сингнгенден, тюшюндеча болуб, мурулдаргъа къалгъанында, джууургъанчыгъын юсюнден алыб, къолум бла къолун тутуб, ёрге тургъузургъа кюрешгенимде, уянды да:
– Аття, сенмисе мени джукъларгъа къоймагъан? – деб сорду.
– Менме, мен. Ёрге тура кир. Бачхагъа барайыкъ...
Бачха деген сёзню эшитгенинде, кёзчюклерин ууа турмай, орундукъдан эрлай къобуб, мен хазырма дегенча, къатымда сюелиб, меннге къараб тохтады.

Джукъудан тюгел уяныб бошамагъан сабий, ызымдан келе, бир затха абыныб, джыгъылыб къалмасын деб, къолундан тутуб, нартюх бюртюкчюкню салгъан джерибизге джетдик. Къолун мени къолумдан ычхындара, энгишге бюгюлюб, бармакъчыгъы бла кёргюзе:

– Бумуду ол биз салгъан бюртюкден чыкъгъан? – деб сорду.
– Олду, олду! – дедим, къууана. – Бир ыйыкъдан кёрюрсе аны къаллайчыкъ болгъанын…
Кюнле, айла ётдюле. Нартюхню мийиклиги эки метрден аслам болду. Джашчыкъ аны суу керекли этмейди. Тёгерегин таймаздан аман хансладан тазалагъанлай турады. Мен да ёсюмню джокълар ючюн къалмайма. Кюнлени биринде, мен юй джумуш бла кюреше тургъанлайыма, туудугъум, къатыма келиб:
– Аття, нартюхню тёрт джерин тешиб, бир затла чыгъыб башлагъандыла. Не затла болдула ала? Башы да тюрленнгенди. Алай нек болгъанын ангылаялмайма…
– Нартюх ёсюмню сабахындан чыгъыб келген не затла болгъанын мен сеннге ангылатайым: ала сабакъладыла. Ала кюнден кюннге узун, базыкъ бола барлыкъдыла. Бир кесекден нартюх бюртюкчюкле чыгъа, сютден тола тебрерикдиле. Ма ол сабахны башы къусарыкъды. Баш къусхан деген сёзню магъанасы былайды: сибиртгиге ушагъан башында букъусу барды. Ма ол букъу ёсюмлюкню урлукъландыргъан этеди. Биз джерге салгъан бюртюкню сабахындан тёрт сабакъ чыгъыб келеди. Алай бла, мындан ары анга джукъ болмай къалса, ол бизге тёрт сабакъ берликди. Кёрейик аланы бюртюклери къаллайла болсала. Ол къарачайда ёсген нартюх ёсюмлеге ушамайды: аладан эсе, эки кереге мийикди. Бюгюннге дери къалай къараб тургъан эсенг, мындан ары да алай къара. Тёртюсю да уллу сабакъла болсала, бирин сууда биширирбиз, экинчисин сыгын от этиб, анда тишлербиз. Бюртюклери татлыла болсала, эки качан къалады да, аланы урлукъгъа къоярбыз…
Къачхы кюнле джетдиле. Туудугъум да школгъа барыб башлады. Нартюх да ёсерин ёсюб, бизни башыбыздан къарады. Тёрт сабакъ да сютден толуб, къатыб тебредиле. Хар бирини узунлугъу 15-20 сантиметрге джетиб тура эди. Мазаллы бюртюклери болгъан бла къалмай, хар биринде 100-ден аслам бюртюк болур эди. Эки гитчерек сабагъын, бек къатхынчы, сындырыб алдыкъ. Бирин сыгын отда тишледик да ашадыкъ. Экинчисин а тёрт кесек этдик да, сууда биширдик. Отда тишленнгенни, сууда бишгенни да бюртюклери бир да татлы эдиле. Къуру экибиз ашаб къоймадыкъ: ол эки качандан башхалагъа да юлюш этдик. Ол сабахда къалгъан эки сабакъны уа, толусу бла къатыб бошагъанларында, сындырыб алдыкъ да, къабукъларын арытыб, сууукъ къол тиймесин деб, чардакъда аяз ура турурча джер табыб, мийигирек джерде тагъыб къойдукъ. Джаз келгенинде, ол эки сабакъны уудукъ да, бюртюклерин иги кесек джерге салдыкъ. Кесибизден артыкъ къалгъан нартюх урлукъну хоншулагъа да бердик.
Бюгюнлюкде элледе акъ нартюх ёсдюрюуге алай уллу эс бёлмеселе да, бир къауумла ол биз берген урлукъланы кёбейтиб, бачхаларына салыб, джыл сайын иги битим алыр ючюн къалмайдыла...

* * *
Къарачай халкъ таулу, тикли, ташлы джерледе джашагъаны себебли, будай, арпа ёсдюрюр мадары болмай, нартюх ёсдюрюб тургъанды. Хар элни дегенча суу тирменлери болгъандыла. Аны да бир-эки тирмен тюл, талай тирмен кече-кюн да, джай да, къыш да ишлеб, элчилени нартюхлерин тартхандыла. Нартюх ундан къарачай тиширыула тюрлю-тюрлю хантла этгендиле.
Мюрзеу-зат ёсдюрюрча Къарачайны джери болмагъаны себебли, асламысына малчылыкъ санагъат бла кюрешгенди: тууар малла, къарачай тукъумлу атла бла къойланы ёсдюргенди. Аладан алгъан продукцияларын къазакъ станселеге тюшюб, тюрлю-тюрлю затлагъа ауушдургъанды. Совет власть келгенинде уа, колхозла къуралгъандан сора, ол мюрзеу-зат ёсдюрюрге сабанлары болмай тургъан къарачай эллеге кърал тюз джерледе орналгъан районладан алыб, джер юлюшле этген эди. Ма аллай тюз джерледе къарачайлыла асламысына нартюх ёсдюрюб туруучан эдиле. Ёсдюрген нартюхлери, бусагъатдача сары-къызыл сортлу болмай, акъ сортлула эдиле.
Ол джыллада будай ун къытыракъ болуб, къарачай юйдегилени ашлары-хантлары асламысына нартюх ундан эди. Артыкъ да бек нартюх ундан этилген, табада сыгын отда бишген гырджын тепсиде уллу орун ала эди. Алкъын джылыуун тас этмеген нартюх гырджынны сютбашы къошулгъан джуууртха чанчыб ашасанг, сау кюнню ач болмай айланыргъа боллукъса. Нартюх гырджын ёз тутдургъан аш болгъан бла къалмай, адамны ашхыныны саулугъуна да джараучанды, деб бегитир ючюн къалмагъандыла алимле.
Бюгюнлюкде акъ нартюхню, анда-санда бир адам болмаса, не эл мюлк предриятиеле, не адамла кеслери ёсдюрмейдиле. Ёсдюргенлери тюрлю-тюрлю сары-къызыл сортлу нартюхледиле. Аллай сортлу нартюхлеге мал ашлыкъ культурала, дейдиле. Аладан кёб тюрлю продукция хазырларгъа боллукъду.
Къаргъа элни къыйырында ашаб айланнган мазаллы, акъ бюртюклю нартюх сабакъ къайдан чыкъды? Ол кюннге дери къайда сакъланыб тургъанды? Бизни элге къалай тюшгенди? Бу соруулагъа джууаб табар ючюн озгъан ёмюрню 40-чы джылларын эсге тюшюрюрге керек болдум. Белгилисича, кърал къарачай халкъны Орта Азия бла Къазахстаннга 1943-чю джылны ноябрь айыны 2-де кёчюрген эди. Къарачайлыла джашагъан эллени И. Сталин Гюрджюге бериб къойгъан эди. Сёз ючюн, ол джыллада Къарачай районнга гюрджюле Клухор район, Микоян-Шахаргъа да Клухор шахар деб атагъан эдиле. Белгилисича, гюрджюню будай, арпа ёсдюрген сабанлары хазна болмагъандыла, аны эллерини асламысында нартюх ёсдюрюб тургъандыла. Айтыугъа кёре, гюрджюле Къарачайны джеринде джашагъан джылларында эллеринде ёсдюрген уллу бюртюклю, кёб битим берген акъ сортлу нартюхню ёсдюргендиле. Къарачайлыла эллеринден кёчюрюлгенлеринде, аланы юйлерин-башларын кърал Совет Союзну эллеринде джашагъан юйдегилеге бериб къойгъан эди. Сёз ючюн, Джёгетей ёзеннге оруслула, черкеслиле, ногъайлыла, абазалыла, украинлыла кёчюрюлюб, 14 джыл чакълы бир заманны джашагъандыла. Ма ол джыллада къарачай элледе джашагъан тюрлю-тюрлю миллетлени келечилери Къарачай районну эллеринде джашагъан гюрджю юйдегиле бла байламлылыкъ тутуб тургъанларына сёз джокъду. Джёгетей ёзенде джашагъан, къайсы миллетден болгъанын Уллу Аллахды билген, гюрджюле тургъан элни бирине барыб, шохлукъ джюрютген адамындан, кёзю къараб, уллу бюртюклю, акъ, джылтырауукъ нартюх урлукъ алыб келиб, бачхасында ёсдюрюб тургъан болур. Къарачайлылача, тышындан келген миллетлени келечилери джыйылгъан нартюхню гёнледе тюл, чардакълада сакълаб тургъан болурла. Чардакълада уа нартюх иги сакъланады: чиримейди, зыраф болмайды. Чычхан-зат дегенча джаныуарчыкъла да чардакълагъа ёрлерге ёч тюлдюле. Алай бла, нартюх сабакъ онла бла джылланы сакъланыргъа боллукъду. Къаргъа ол сабакъны къайдан табханын къуру Уллу Аллах Кеси биле болур…
Гюрджюде уллу тишли, мийиклиги эки метрден аслам болгъан акъ нартюх болгъанына чыртда сёзюм джокъду. Андан бери 15-20 джыл ётген болур, Аппаланы Билял бла, джандетли болсун, мен Ючкекеннге баргъан эдим. Бир иги танышым бар эди да, анга къайтхан эдик. Ол кюн танышымы юйюне мийик сюекли, токъ битген, бир чырайлы эркиши келиб тура эди. Тукъумун, атын унутханма. Иги кесек заманны ушакъ этгенден сора, биз кетер мурат алыб, ёpгe турдукъ. Ол эркиши, бизни юйню иеси бла ашыра келиб:
– Дачагъыз-затыгъыз бармыды? – деб сорду.
Мен бачхасы-заты болгъан энчи юйде джашагъанымы, Аппа улуну да дачасы болгъанын айтдым.
– Алай эсе, – деди ол эркиши, – мени юйюм ма ол юйдю. Сиз экигиз да ёмюрюгюзде аллай сортлу урлукъну кёрген болмазсыз: акъ нартюхдю, кеси да джылтырауукъду, уллу бюртюклюдю. Совет Союзну джылларында Гюрджюден алыб келген эдим иги кесек нартюх урлукъну. Мен сизге аладан бирер сабакъ берейим. Келир джыл джаз келгенлей, нартюх бюртюклени джерге тюшюрмей къоймагъыз. Кесигизден артыкъ къалса, урлукъну хоншулагъа да берирсиз.
Юйюне джетгени бла къайтханы тенг болду. Къолунда эки сабакъны бирин Aппa улугъа, экинчисин меннге берди.
– Хар биринде джюзден аслам бюртюк барды, – деди. – Бир сабахда ючюшер-тёртюшер сабакъ битеди. Бир къауумларыны узунлукълары 20 сантиметр да болуб къалады. Аламат нартюхдю. Къурутуб къоймагъыз...
Aппа улу ючкекенчи берген нартюхню дачасында салыб ёсдюрдюмю, ёсдюрмедими, билмейме. Мен а, бачхам уллу болгъаны себебли, джаз келгенлей, нартюх урлукъланы сууда эки-юч кюнню тутуб, чирчикле этгенлеринде, джерге тюшюрдюм. Джерден бери къарарыкъларын ашыгъыш сакълаб турдум. Джетими, тогъузму кюн ётген болур эди, ол мен салгъан урлукъланы бары да, бирден юрюлюб, аскерчилеча, бир сафха сюелиб, чыгъыб тура эдиле. Аланы чыкъгъанларына къууандым, башым кёкге джетгенча болдум. Нартюхлени мийикликлери къаллай бир, бюртюклери уллуму, гитчеми боллукъдула деген сагъышла мени эсими кече-кюн да бёлюб турдула. Нартюхле эки метрден мийик болдула, баш къусдула, хар сабахда ючюшер-тёртюшер сабакъ кёрюндю. Бюртюкле сютден толуб, къата башлагъан болурла деген заманда, бир сабакъны къабугъун ачдым: бир мазаллы, джылтырауукъ, акъ бюртюклени кёрдюм. Ол кюн да къууаныр ючюн къалмадым.
Быйыл да ма ол нартюх урлукъну иги кесек джерге салгъанма. Атхан урлугъуму барысы да чыкъгъанды. Бир кесекни ичине ёсюмлюкле кёлтюрюлюб къалгъандыла. Былайда бир затны айтыргъа унутуб къойгъанма. Ол да неди десегиз, къаргъаны ауузундан сыйыргъан бир нартюх бюртюкден джыйылгъан урлукъну, ючкекенчи берген урлукъ бла къатышдырмай салгъан эдим. Нартюхле сютден тола башлагъанларында, башха-башха ёсген джерде ёсген нартюх сабахланы сабакъларыны къабукъларын ачыб къарагъанымда, бюртюклери, эгиз нёгерлеча, бир-бирлерине ушаб тура эдиле.
Къысхасы бла мен бир нартюх бюртюкню юсюнден хапар айтдым. Къаргъа, ашаргъа излеб, алай а бизни къайгъырыуубуз бла аны ашаялмай къалгъан нартюх бюртюк, андан бери кёб заман ётсе да, къуруб кетмей, кёблени къууандыра, тёлюсюн къоюб, бюгюнлюкде бир къауумланы бачхаларында ёседи...

Къобанланы Махмут.