Къарачай атла къатыла, асыулула боладыла. Ала не тукъум къыйын болумда да, артха турмай, алгъа барыб турадыла. Кеслери да къыйналмай бек тикге ёрлейдиле, энгишге тюшедиле, чауулланы, ташлы, зыгъырлы, мырды джерлени ётедиле. Къарачайлыла атлары бла Минги Тауну башына да чыгъадыла.

Ол ашхы иш биринчи кере 1998-чи джыл къыркъар (август) айны 12-де 11 сагъат бла 30 минутда болгъанды. «Хурзук» бла «Дауур» деген атла Минги Тауну башына чыгъыб, анда зынтхы ашаб тюшгендиле.
Къалгъанлагъа ушамагъан экспедицияны, атла бла Минги Тауну башына чыгъыуну, ол заманда Къарачай-Черкес Республиканы эл мюлкюню атчылыгъын алгъа чыгъаргъан уста, «Лучшие жеребцы карачаевской породы» деген китабны автору Орусланы Магометни джашы Къылыч-Герий къураб башлагъанды.
Минги Тауну башына атла бла чыгъаргъа деб 1965-чи джыл кёргендиле. Экспедицияны къурамына кирген атлыла, тюрлю-тюрлю чурумла бла муратларына джетелмей, «Приют Пастухова» деген джерден ызларына къайтхандыла. Ол заманда атла терен къарны джырыб баралмай тохтагъандыла.
Хурзук элде туугъан ётгюр улан Къылыч-Герий Минги Тауну башына ат бла эртдеден чыгъаргъа излегенди. Ол оюм аны джюрегине сингиб, алгъа тебергенлей тургъанды. Орус улу ол тёгерекде табигъат болумну иги билгенди. Мийик тау джайлыкълада кютюлюб, къайнаб баргъан таза чокъуракъ сууладан ичиб, керпеслениб айланнган къарачай атла башхаладан иги онглу болгъанларын терен ангылагъанды. Тик таулагъа дженгил чыкъгъан, баш энгишге чабыб тюшген, джаргамлы джерледе абынмай, ташланы юслери бла секириб айланнган атланы джюрек-къан тамырлары, ёпкелери иги ишлегендиле, ала кючлю сингирлиле, къаты туякълыла, бек тёзюмлюледиле деб, этген оюмун тенглерине айтханды.
Ала да аны джакълаб, Минги Тауну башына чыгъарыкъ къауумгъа къошулургъа Къарачай-Черкес Республиканы ол кёзюуде окъуу бла илмуну министрини орунбасары Бегеуулланы Борис, саулукъ сакълау министрни орунбасары болуб тургъан, медицина илмуланы кандидаты, мийик тауланы сюйген, алагъа уста чыкъгъан Тебуланы Ахмат, профессионал альпинистле Хапчаланы Рамазан бла Байрамукъланы Умар чакъырыладыла. Орусланы Къылыч-Герийни башчылыгъы бла Учкуландан Биджиланы Магомет, «Дауур» деген ат бла, Джатдоланы Мурат «Имбирь» деген ат бла, Каппушланы Дахир «Хурзук» деген ат бла, альпинистле Бегеуулланы Борис, Байрамукъланы Умар, Хапчаланы Рамазан, Къобанланы Эльдар, Къочхарланы Солтан, Мырзаланы Ибрагим, Ёлмезланы Абдул-Халим иги хазырланадыла.
1998-чи джыл къыркъар (август) айны 7-де атлы экспедиция Учкуландан джолгъа чыгъыб, Хурзукну юсю бла ётюб, тик къабыргъаладан, джарладан, ташлы джерледен джанлай, къыркъар (август) айны 9-да «Приют-11» деген джерге джетеди. Атлыла былайда тохтаб, кеслерин джарашдырыб, къыркъар (август) айны 10-да кече сагъат 2-де белгиленнген джолларына тебрейдиле.
Баргъан бек къыйын болады. Билмей тургъанлай, буз къатыш джел къаты уруб башлайды. Джукъ кёрюнмей, барамта болса да, альпинистле джунчумай, эс ташламай, бир-бирине кёл эте, болуша алгъа барадыла. «Хурзук» бла «Дауурну» юслеринде 100 килограммгъа джууукъ джюклери болады. Аны тышында атчыла аланы юслерине бир мине, бир тюше барадыла. Алай бла экспедицияны членлери болгъан кючлерин да салыб, къыркъар (август) айны 12-де 11 сагъат бла 30 минутда, биринчи Дахир «Хурзук» деген ат бла, экинчи Магомет «Дауур» деген ат бла, аланы ызларындан альпинистле Минги Тауну башына чыгъадыла. Джашлада къууанч уллу болгъанды. Ол заманда ары чыкъгъан башха альпинистле аланы атла бла чыкъгъанларына бек сейирсиниб, суратлагъа алыб кюрешгендиле.
Анда хауа болум бир тюрлюдю, аны амалтын атланы бурунларындан къан барыб, ёпкелери кёбюб, аякълары тутмай джыгъылыб къаладыла. Къарачай тукъумлу атлада аллай зат болмагъанды. Ала кеслерини тёзюмлюлюклерин, не къыйын ишни да эталлыкъларын, табсыз сокъмакъ буз джолчукъда адамны айтханын ангылаб, аны этиб барыр хыйсабларын, кеслерини акъыллылыкъларын танытхандыла. Ол мийик джетишим, уллу хорлам халкъыбызны къууанчыды.
Аны ючюн Къылыч-Герийге, дунияны рекордларын тергеуге алгъан эресейчи комитет, «За первое восхождение на лошадях на вершину горы Эльбрус в августе 1998 г.» деген дипломну бергенди.
Къарачайлыла атла бла Минги Тауну кюн батхан джанында 5642 метр мийиклиги болгъан башына чыкъгъанларыны юсюнден да бир кесек хапар айтайыкъ. Ала ары 1999-чу джыл къыркъар (август) айны 18-де 10 сагъат бла 36 минутда ёрлегендиле. Ол иш Хачирланы Хыйса (Хыйла) Минги Тауну башына биринчи болуб чыкъгъанлы 170 джыл толгъанына аталыб бардырылгъанды.
Джангы экспедицияны тамадасы Тебуланы Ахмат, аны къурамына Бегеуулланы Борис, Къобанланы Эльдар, Хапчаланы Рамазан, Байрамукъланы Умар, Биджиланы Магомед бла Джатдоланы Мурат кеслерини «Дауур», «Имбирь» деген атлары бла Каппушланы Дахир «Игилик» деген аты бла, къутхарыучу къуллукъдан Ёлмезланы Абдул-Халим, Хачирланы Марат дагъыда башхала болгъандыла.
Бу къауум, хазырланыб, къыркъар (август) айны 14-де ингирде сагъат 6-да Хурзук элден джолгъа чыгъады. Ала 3 сагъатны баргъандан сора, «Ворошиловские кони» деген джерге джетиб, кече алайда къаладыла. Андан ары, солуй, хар затларын джарашдыра, къыркъар айны 17-де чынды джолну «Гара Башы» деген баш станциясына чыгъадыла. Бир кесек тургъандан сора, кече, джаяу баргъанла алгъа кетедиле. Сагъат 3-де атлыла да аланы ызларындан барадыла. Ала Минги Тауну айрысында тюбешедиле.
Ёлмез улу тёгерекге къараб, къар, къумча, джумушакъ, ууакъ болгъанын кёрюб къайтады. Джашла ауур атланы алайда къоюб, эм дженгил ат бла, «Игилик» бла, андан ары ёрлеб башлайдыла. Джол бек къыйын болады. Ат тик, буз къабыргъаны къоркъуулу, бек къыйын джерин ётеди. Ол андан ары да, тири къымылдай, кючюн, къарыуун салыб, Кавказны, Эресейни, Европаны эм уллу таууну башына чыгъады. Ол хорлам, дунияда къарачай атча болмагъанын экинчи кере танытады. Экспедицияда адамланы къууанчлары ичлерине да сыйына болмаз эди.
РФ-ны Президенти Владимир Владимирович Путин Минги Тауну башына атла бла чыкъгъан эки экспедицияны адамларына да «За заслуги перед Отечеством» деген орденни II-чи дараджалы медаллары бла саугъалагъанды.
Джылла бара, аны ызындан дагъыда къарачайлыла къарачай атланы тёзюмлюлюклерин сынай, дуниягъа белгили эте, Минги Тауну башына экспедиция болуб, Хубийланы Мариканы башламчылыгъы бла Хубийланы Аслан, Гузоланы Асхат, Алтулана Аслан 2019-чу джыл юбилей кюнлеге атаб чыкъгъандыла.
Минги Тауну башына атла бла чыкъгъан уланларыбыз къарачай-малкъар халкъны махтауудула. Тёлюле ала бла махтаннганлай, ёхтемленнгенлей турлукъдула.

УЗЕИРЛАНЫ Хусей.

 
{jcomments}