Миллетине, Джуртуна, къралына да халал къуллукъ этген адамланы кёрсенг, аланы ёсюб келген тёлюлеге юлгюге тутарынг келеди. Сёзсюз да, аллай адамладыла джашауну тутуругъу – кесини излеминден эсе, халкъны излемин баш салыу ол адамланы къанларындады.


Мен Катчиланы Амырбийни къызы Лидия бла «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешликни юсю бла танышхан эдим. Андан бери иги кесек заман ётгенди. Джылдан джылгъа ол адамгъа, уллу адамлыгъы, болуму болгъаны бла байламлы, ышанмакълыгъым да ёсе баргъанды – билимли, джууаблылыкъны толу сезе билгенин танытханды, халкъыны иги затына къууана билгенин, аны юсюнден табсыз зат айтылса, тамам джюреги бла къыйналгъанын сездиргенди.
Лидия 1955-чи джыл элия (июль) айны 9-да Къыбыла Къазахстан областны Сары-Агач районуну Ленин Жол элинде туугъанды. Тарих джуртларына Лидияны юйдегилери 1966-чы джыл къайтхандыла. Амырбий, Нарсана шахарда орналыргъа излеб, сатыб юй алады. Джууукъ адамлары, биз сенден айырылыб кёб заманны тургъанбыз, энди келдинг деб къууаныб тургъанлай, сен бизден узакъда джашаргъа излейсе, биз аны огъурамайбыз, дегенни айтадыла.
Амырбий, адамларыны хатерин этиб, юйню ызына къайтарыб, Джёгетей Аягъында юй алады. Кече-кюн бир-бирибизге кириб, бир-бирибизни кёрюб турмасакъ, джашауну татыуу боллукъ тюлдю, дегенни айтадыла ала. Ол да ала джашагъан джерде, Важное элде, орналады.
Амырбий бла юй бийчеси Борлакъланы Асланбекни къызы Болдуну тёрт сабийлери болгъанды – юч къызлары бла бир джашлары. Лидия юйню гитчесиди. Амырбий «Красногор» совхозда инженер болуб ишлегенди, артдаракъда ол аны Важное элде бёлюмюню управляющийи болуб тургъанды. Элде сегиз классдан ары школ болмагъаны амалтын, юйдегини абадан сабийлери онунчу классны Ючкекенде тауусхандыла, Лидия Къарачай шахарны 3-чю номерли школун бошагъанды.
– Тёртюбюз да устазлыкъ билим алгъанбыз. Анам Къазахстанда атала бла аналаны кенгешини тамадасы болуб тургъанды, – деб эсине тюшюреди Лидия. – Анамы устазла бек ариу кёре эдиле, ол да аланы бек сюе эди. Устазлыкъ усталыкъгъа сюймекликни барыбызгъа да анабыз сингдиргенди.
Лидия, орта школну тауусхандан сора, Пятигорскеде тыш къраллы тиллени институтуна киреди.
Тёрт сабий да школда айырмагъа окъугъанлары себебли, бу юйдегиге устазла сюйген кёз бла къарагъандыла. Къазахстандан кёчюб тебрегенлеринде, аланы Кавказгъа ашырыргъа директор бютеу устаз коллективни да алыб келгенин бюгюн да унутмагъанды Лидия.
– Бешинчи классда немча тилни окъуб тебреген эдик, – деб хапар айтады ол. – Биринчи дерсден огъуна бу тилни джюрегим алыб къойгъан эди, кесине да дженгил юрениб башлайма. Школну тауусургъа, немча тилден устаз болургъа акъыл этеме.
Баш иеси Биджиланы Алимни джашы Зауур бла да ол институтда танышханды, аны бла бир заманда окъугъанды – Зауур филология факультетни тауусханды. Къолуна дипломун алгъандан сора, Лидия, Важное элге къайтыб, устазлыкъ этиб тебрейди. Зауур бла бир юйдеги къураб, алагъа бир джашчыкъ да тууады – Артур.
Алай а насыблы юйдегини кёгюн къара булут басады. Лидияны эгечи Разият, отуз джылгъа да джетгинчи, эки гитче сабийчигин да ёксюз этиб, дуниядан ажымлы кетеди. Анасы Болду, ол къыйынлыкъны кёлтюрелмей, тёшекге тюшеди. Лидия, анасына къарар ючюн, баш иесинден айырылады…
Арадан иги кесек заман ётгенден сора, анасы да керти дуниягъа кетген Лидияны элчилери, анга сый бериб, джолда тохтатыб, къолларын кёб кере уппа этгендиле. «Ананга къарагъан санларынг джаханим от кёрмесин», – деб алгъыш айтхандыла. Аны уллу адамлыгъына, анасыны аллында бала борчун ажымсыз толтургъанына бюсюреу-сыпас этгендиле.
Лидия 30 джылны устаз болуб ишлегенди, арт 16 джылында школну директоруну юретиу-ангылатыу ишден орунбасары болуб тургъанды. Андан сора Черкесскеде Абрекланы Люба башчылыкъ этген МОСУ-ну филология кафедрасында доцент болуб ишлегенди. Алайда ишлей тургъанлай «Бирикген Эресей» партияны джергили бёлюмюню толтуруучу комитетине ишге джарашады – регионал исполкомну тамадасыны орунбасары, къурау бёлюмню тамадасы болады. Иши ауур болгъаны амалтын, эки джылдан МОСУ-да ишин къояды. Партия ишин тынгылы баджаргъаны бла таймаздан Хурмет грамоталагъа ие болгъанлай турады. Аны тышында да, сохта джылларындан башлаб, бюгюннге дери джамагъат ишлеге тири къошулгъанлай келеди. Ол 15 джылдан аслам заманны Эресейни ДОСААФ-ны республикада ара советини, саулай Эресейде педагогика джыйылыуну регионал бёлюмюню, «Эресейни сабий фонду» джамагъат фондну республикан бёлюмюню къурамындады.
Ол, 1979-чу джылдан башлаб, тюрлю-тюрлю дараджада бардырылгъан сайлау компаниялагъа таукел къошулгъанлай келеди – округ, участок комиссияланы председатели, агитатор-пропагандист, лектор болуб тургъанды.
2007-чи джылдан бери Лидия «Бирикген юйдеги» деген партия федерал социал проектни джергили джамагъат советини председателиди. 2012-чи джылдан башлаб, «Эресейни аналары» деген бютеу Эресейде джамагъат къозгъалыуну регионал бёлюмюню председателиди, «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешликни ара кенгешини эмда исполкомуну къурамына киреди. Ол, кесини билимин, сынамын, заманын да аямай, миллетине, Джуртуна таза кёлю бла ариу къуллукъ этеди. Аны иги таныгъан хар бир адам: «Аныча къызла Къарачайгъа кёб туусунла», – дейди.
Лидия джашы Артурну халкъыбызны бурундан келген ашхы адетлерини тамалында ёсдюргенди, окъуу-билим бергенди, юйлендиргенди.
Ол Къарачай-Черкесияны Тергеу (счётная) палатасында ишлейди, экономика илмуланы кандидатыды, беш сабийни атасыды.
– Барыбыз да кючюбюзню ана тилибизни сакълаугъа бурургъа керекбиз, – дейди Лидия. – Джаш атала бла анала сабийлерине ана тилни билдирирге борчлу болгъанларын сезерге тыйыншлыдыла. Ол затны эталмасакъ, бютеу этген ишибиз суугъа кетгенча боллукъду. Кёб зарауатлыкъ чекген миллетибиз кесин заманны гинасуу оюнларына алдатмаз деб, толу ышанмакълыкъ болгъунчу, бирибизге да тынчлыкъ джокъду.
Тюз айтады Лидия. Уллу кёллюлюкден эмда сансызлыкъдан башланады джарсыуну аллы – аны эсде тутаргъа борчлубуз.
Лидияны халкъгъа салгъан къыйынын эсге алыб, «Къарачай – алан халкъ» бирлешликни ара кенгешинде джылы алгъышлаб, гокка ханслагъа «бёлегенлери» да аны миллетге керекли адам болгъанына шагъатлыкъды.
Барыбыз да, аны юбилейи бла алгъышлаб, узакъ ёмюр, саулукъ эмда насыб теджейбиз.

Мамчуланы Дина.

 
{jcomments}