Ветеринар къуллукъну ишчилери малны бек сюйген, анга къайгъырыб къарагъан, тутхан ишлерин чийсил къоймай, аны толусу бла толтургъан, малны, адамны да саулугъун сакълагъан усталадыла. Къарачай-Черкесияны Ветеринар управлениесини тамадасыны орунбасары Долаланы Рашидни джашы Асхат аллай керти адамланы бириди.

Ол биология илмуланы кандидатыды.
Асхат 1979-чу джыл арттотур (апрель) айны 15-де Дружба элде Рашидни халкъны адебин, намысын, ашхы адетлерин сакълагъан юйюрюнде туугъанды. Былайда орта школну джетишимли бошагъандан сора, Черкесскеде педучилищени тауусады. Ызы бла аскер къуллугъун сый бла толтуруб къайтады. Таулу джаш, билимин андан ары ёсдюре, Ставрополь аграр университетге кириб, аны айырмагъа тауусуб, ветеринар усталыкъ алыб чыгъады. Дагъыда Ростовда эл мюлк академияны илму-тинтиу институтунда малчылыкъ джаны бла окъуйду. 2009-чу джыл биология илмуланы кандидаты атха диссертациясын джакълайды. Алгъы бурун КъЧКъТА-ны аграр институтуну ветеринар-медицина кафедрасында дерсле бериб башлайды. Ызы бла Ставрополь крайда ветеринар лабораторияны тамадасы, ветеринар управлениени инспектору болуб ишлейди. 2013-чю джылны абыстол (ноябрь) айындан бери бусагъатдагъы джууаблы къуллугъун сый бла толтурады. Ол Къарачай-Черкес Республиканы Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) хурмет грамоталары дагъыда башха саугъала бла саугъаланнганды. Къарачай-Черкесияны ветеринар управлениеси, бруцеллёзгъа къаршчы кюрешни иги бардырыб, 2015-чи джыл Москвада «Золотая осень» деген кърал дараджалы конкурсда экинчи орунну алыб, кюмюш медаль эмда диплом бла саугъаланнганды.
Ол ишини юсюнден былай хапар айтады.
«Ветеринар управление кърал властны толтуруучу органыды. Ол Къарачай-Черкесияны джеринде ветеринар бёлюмлени, учреждениелени ишлерине къарайды. Аны къурамына мал ауруула бла кюрешген станция, республикан ветеринар лаборатория дагъыда башхала (бютеулей 12 кърал бюджет учреждение) киредиле.
Управлениени баш борчлары республиканы джеринде эл мюлкледе энчи арбазлада малланы, юй хайуанланы, зоопаркладагъыланы, къанатлыланы, бал чибинлени, чабакъланы джукъгъан ауруула кючлемезча этиу, эл мюлк продукталаны ветеринар-санитар джаны бла къоркъуусузлукъларын сакълау, республиканы джамагъатын малгъа, адамгъа да джукъгъан аурууладан къоруулау, РФ-ны башха регионларындан Къарачай-Черкесияны джеринде джукъгъан мал ауруула джайылмазча ишле бардырыуду.
Къарачай-Черкес Республиканы джерине джукъгъан мал ауруула келмезча мадарла къуралгъандыла. Республикада къанатлыланы къурутхан грипп, тууар малны чотдан чыгъаргъан «узелковый дерматит» деген джукъгъан ауруу, талау, силегей, къара чечек, суу чечек, хыппил эмина, ёпке эмина, безлени тургъузгъан эмина дегенча ауруула джокъдула. Бизде бу джаны бла хаман да профилактика ишле бардырылгъанлай турадыла. Анга джууаблы комиссия кенгешле бардырады, адамла бла тюбешгенлей, алагъа хар затны айтыб ангылатханлай, къагъытла джазыб къолларына бергенлей, Интернет бла да билдиргенлей турабыз. Алай бла, озгъан джыл белгиленнген план тыйыншлы дараджада толтурулгъанды.
Арт джыллада бизде, башха санагъатладача, хар зат, заманны излемине кёре ёсе, тюрлене барады. Ветеринар къуллукъ джангы технологияланы, препаратланы хайырландырады.
Бара-бара адамланы джашаулары кёб кереге иги джанына тюрленникди. Илму ёсгенден ёсюб барады, ветеринарлыкъда джангы вакцинала чыгъарыладыла. Ала джукъгъан ауруула джайылмазча, аланы къурутурча мадар бередиле.
Бусагъатда Эресей Федерацияда «От поля до прилавка» деген уллу проект джашаугъа киргизиле турады. Аны тышында Федерал кърал информацион система къуралыб, иш таб барады. Аны тамалында малны неда продукцияны биргесине баргъан къагъытла джарашдырыладыла, тышына чыгъарыргъа эркинлик бериледи. Ветеринар-санитар экспертизаны ахыр эсеблери, лаборатория тинтиуле, объектле тергеуге алынадыла.
Аны тышында «Веста» деген автомат система ишлейди. Аны кючюнден продукцияны анализи, аны юсюнден информация джыйыу тынч болады. Ашны асуылулугъу тинтиледи, маллагъа алыннган дарман-дарыны къоркъуусузлугъу сакъланады, башха хайыр келтирген ишле этиледиле. «Цербер» деген информацион система объектлени реестрин бардырыргъа, аланы контролда тутаргъа, тыйыншлы документле къураргъа мадар береди.
«Сирано» деген хапар берген система, ветеринар управлениелеге излемге келишмеген джюклени юслеринден терк хапар бериб, тыйыншлы мадар къураргъа кереклисин билдиреди.
Контролда тургъан товарланы тинтген сагъатда малланы тергеуге алыугъа терен эс бёлюнеди. Бу джаны бла «Хорриот» деген система мийик дараджада ишлейди. Былай этиу адамлагъа, маллагъа да хайыр келтиреди, ашарыкъны къоркъуусузлугъун, тазалыгъын сакълайды.
«Хорриот» деген электрон система, энчиликде эмда уллу промышленность предприятиеледе болгъан малланы тинтиб, тергеуге алыргъа къуралгъанды. Федерал законну излемине кёре, малла, къанатлыла тутхан хар адам да кеси джашагъан районлада кърал ветеринар къуллукъгъа барыб, маллары бла къанатлыларын тергеуге алдырыргъа борчлуду. Алай джукъгъан ауруула джайылмаз ючюн этиледи, малланы, адамланы саулукъларына да къоркъуу болмазча. Алай бла, базарлагъа, тюкенлеге агъачлылыгъы аман болгъан эт, чибинчиликни продукциясы тюшерик тюлдю. Бир мал бла бир малны ауушдуруу, малны ёсдюрген сагъатда анга химикатла бериу тохтарыкъды.
Маллагъа тамгъала, ветеринар къуллукъну законуну излемине кёре, аланы иелери кеслери салдырадыла. Малны бойнуна тамгъа къангачыкъ этиб тагъаргъа болады, аны санына электрон чип этиледи, тамгъа салынады неда башха тамгъа къуралады. Бир малгъа салыннган тамгъа тас болса, биягъы номерни джангыдан этиб салыргъа болады. Малгъа тамгъа салыннгандан сора, ол 5 кюнню ичинде тергеуге алыныргъа керекди.
Бизни регионда аллай ишле тыйыншлы дараджада бардырыладыла, мындан ары да этилликдиле. «Хорриотну» юсю бла алыннган информация къралыбызны бютеу малчылыгъыны болумун контролда тутуб, къалайда да малланы юсюнде орун алгъан халгъа терен эс бёлюрге мадар береди.
Аурууланы юсюнден айтханда, эм къоркъуулу ауруу къутургъан аурууду. Аны юсюнден хар адам да хапарлы болургъа керекди. Ол малны, адамны да къутуртады, алындырады. Ол бек аман джукъгъан аурууду. Джан тамырны саулай да къурутуб атады.
Ауругъан джаныуар башха джаныуарны, малны неда адамны къабса, ауруу ол заманда силегей бла джугъады. Аны бёрюле, тюлкюле, чакъанла, борсукъла, итле, биттирле джаяргъа боллукъдула. Вирус организмде джан тамыргъа къатылады, андан джиликлеге тюшеди, мыйыгъа киреди.
Къутургъан мал ачыулу болады, аны силегейи къуюлады, къалтырайды, кёз гинджилери гитче боладыла. Итле тохтаусуз чабханлай турадыла, къарангы джерлеге къысыладыла. Бир кёзюуде иелерини къатындан кетерге излемей, аны къолун, бетин джаларгъа кюрешедиле. Ол ауруудан сакъланыр ючюн, дарман этиледи (вакцинация). Къутургъан ит къабса, эрлай алайын сапын бла джууаргъа керекди. Больницагъа терк барыб, керекли дарман этдирирге тыйыншлыды», – дейди Долаланы Асхат.
Быллай эмда башха ауруула болмаз ючюн, ветеринарла маллагъа къарагъанлай, аланы иелери бла сёлешгенлей турадыла. Лаборатория да планын ёсдюргенлей, аны толтургъанлай турады. Ветеринар врачла сютню, джауну, бышлакъны, этни базарда сатаргъа неда тюкенлеге берирча болгъанына, продукцияны тинтиб, тазалыгъыны юсюнден къагъыт джазыб бередиле.
Ветеринар къуллукъну иши айырылыб къыйын болгъанын ким да биледи. Алай болса да, бу санагъатда ишлеген адамланы джигерликлери, тутхан ишлерин деменгили толтургъанлары бла бизни республикада джукъгъан ауруу джокъду.

Лепшокъланы Хусеин.

 
{jcomments}