Къаракетланы Зекени джашы Мырзайны юч къарнашы бла эки эгечи болгъандыла. Мырзайны бир къарнашы джашлай ёлгенди, бир къарнашыны сабийи болмагъанды. Ючюнчю къарнашыны аты Аслан эди. Асланны юй бийчеси Байрамкъулладан болгъанды. Асланны тёрт джашы бла бир къызы болгъандыла: Домпур, Ибрахим, Шогъайыб, Магомед (Мамма), Муслимат.
Мырзайны эки эгечи болгъанды, бир эгечи Ижаланы Узейирге баргъанды. Узейирни джашы Исмаил Эки Суу арасында джашагъанды. Бусагъатда Исмаилны юйдегиси кими Дружбада, кими Римгоркада джашайдыла. Экинчи эгечи Мырзайны Байрамкъуллагъа баргъанды. Ол эгечини джашы Идрис бла Мырзайны орталары хазна кёб болмагъанды. Мырзай бир 2-3 джылгъа тамада болгъанды Идрисден. Мырзай ол себебден тенг джашын джюрютгенча, къалайгъа барса да, биргесине джюрютгенди. Сора экиси да, бир-биринден джукъ джашырмай, ички сёзлерин да айтыб, кимге чам этселе да, чамларын-накъырдаларын да бир-бирине айтыб алай джюрюгендиле. Мырзай джити джаш болгъанды.
Таугъа чыкъса да, къаялада, кийик джугъутурча, алай джюрюй эди, дейдиле таныгъан адамла. Тенглери бек сюйгендиле Мырзайны тёгерегине джыйылыргъа. Чамчы, тойчу джарыкъ адам болгъанды.
Атасы берген эсе да, кеси къурагъан эсе да, Мырзайны бир къара аты болгъанды. Атына да не Къара ат, не Къаракёз дегенди. Бош заманы болгъанлай, ол аты бла кюрешиб тургъанды, кече-кюн демей. Атланы бек сюйгенди. Ол атха сёлешиб, айтыб тургъандан, адамча сёлешелмей эди ансы, Мырзай не десе, барысын ангылаб, айтханын этиб бара эди, дейдиле. Джашауунда Мырзай атына бир кере хыны этмегенди. Алай бла, Къара атына Мырзай кёб затны юретгенди. Мырзай атына джер бла тенг болуб бар десе, къарны джерге джете, джерге джатыбмы къалады, дерча алай баргъанды. Аны ючюн къызыу чабарын къоймагъанды.
Къызы Анисат (мени анам) атасын танымагъандан, атасына таралыб, хар кимден хапар соруб тургъанды. Атам Мырзай къаллай адам болгъанды, къаллай джашау этгенди? Эсине тюшмегени къалгъанды, алайсыз атасыны юсюнден кёлюне келгенни барысын соруб тургъанды. Кеси да айтыучан эди анам Мырзайны хапарларын. Джырларын да джырлай эди, макъамы да ариу эди да, сюйюб тынгылаучан эдик, анам мурулдаб урчукъ ийире, ток бла ишлеген урчукъчугъу бар эди да, аны бла халы эте, джюн ийире атасына этилген джырланы да джырлай эди. Бирде уа атасыны къара атына этилген джырланы да джырлай эди. Анам Анисат айтхан хапарла бла китаблада джазылгъан назмула бир-бирин иги тута эдиле. Анам окъуй, джаза да билмей эди, эшитген хапарларын унутмай айтхандан башха. Онгсузлагъа, башсыз тиширыулагъа болушургъа бек сюйгенди Мырзай. Атына кишен салмагъанды, аты отлай-отлай узайыб кетгени болса, кёрюнмесе да, излеб кюрешмегенди. Мырзай чыпчыкъ таууш этиб сызгъыргъанлай, аты, аны эшитиб, къайда болса да олсагъатлай келиб къалгъанды. «Джат», десе атына, джатыб, «къоб», десе, ёрге къобуб тургъанды.
«Джат да кёзлеринги къыс», десе, «къоб» дегинчи кёзлерин къысыб джатыб тургъанды. «Къарнынгы джерге джетдириб бар», десе, чабыб баргъанлай аты, созулуб, джер бла тенг болуб къалгъанды. Ол алай баргъан заманда Мырзай джерден къол джаулукъну алыб тургъанды. Аты чабыб баргъан заманда кёпчекден тюшюб, атны бойну бла бурулуб, ол бир джанына чыгъыб айланыб кёпчекге олтуруб тургъанды. Атны къарын тюбю бла чыгъыб, чабыб баргъанлай, бурулуб келиб, ат джерге олтуруб тургъанды. Не айтса къара атха, аны этиб тургъанды. Мырзай атына, «Къара ат, джат да юсюнге мени миндир», десе, аты барыб къатына джатыб, ауузу бла Мырзайны кийимлеринден тартыб, кесине келтиргенди. Ол ат бла алай кюреше, ойнай хар затны юрете тургъанды. Мырзайгъа
19 джыл болур заманда 1904-чю джыл Орус-япон къазауат башланады. Мырзай, кесин тыйдырмай, къара атына да миниб, къазауатха кетеди.
Мырзай 1885-чи джыл туугъанды. 19 джылында къазауатдан джаралы болуб къайтханды юйюне. Анга, Орус-япон къазауатда этген джигитлиги ючюн, Георгий къач берилгенди. Мырзайгъа этилген джырла «Къарачай халкъ джырла» деген эски китаблада басмаланнгандыла. Биз гитче заманыбызда къарачай тилни дерслеринде окъуучан эдик ол китабладан. Мырзай орта бойлу, кенг джаурунлу гёджеб болгъанды айтыуларындан. Аны бла эки къарнашдан туугъан Къаракетланы Махайны джашы Хамзат, Мырзайдан 9 джылгъа гитче болгъанды. Хамзат, тилеб кёлегин тешдириб, Мырзайны сыртында арифметикадан примерле эте эди, дейдиле. Сыртынг бир табды, къангача, примерле, задачала этерге, деб тилесе Хамзат, аны мыдах этмез ючюн, Мырзай кёлегин тешиб, сыртына джаздырыб тургъанды. Уллу бла, гитче бла да бирча тил табыб, кесин кимге да ариу кёргюзгенди, артыкъсыз да онгсуз джашагъан адамлагъа бир да бек эс бёле эди, дейдиле. Аты бла да сёлеше билиб, атына юретген затлары къазауатха киргенинде, бек джарагъандыла. Къазауатда джаралы болуб, атындан джыгъылыб тюшгенинде, аты, къоюб кетмей, Мырзай юретгенча къатына джатыб, ауузу бла тартыб, Мырзайны ат джерге келтиргенди. Мырзай кеси да, къарыууна кёре болушуб, ат джерге бауурланады. Алайда къара ат Мырзайны къызыу къазауат бара тургъан джерден алыб чыкъгъанды. Къазауатдан Къара аты бла Мырзай бирге къайтханды. Мырзайгъа 27 джыл болгъан сагъатда ауушханды. Къызы Анисатха ол заманда джыл бла юч ай болгъанды. Кърал Анисатха 1,730 сом ашау чыгъаргъанды. Кесин да кърал Ата джуртунда – Хурзукда Къаракетланы Тёбеледе – асырагъанды.
Мырзайны къабыры къабырланы хунасыны тюз къатчыгъына тюшгенди. Атын суугъа ийселе, чабханлай барыб, къабырланы хунасына эки аягъын салыб, башындан энгишге Мырзайны къабырына къараб кишнеб тургъанды. Сора бир кюн чалманнга джыйгъандыла да, къара атны суугъа иймей, чалманда бурууну ичинде суу ичириб башлагъандыла. Суугъа ийсек, бара да къабырлагъа кишней, джюрек ауруулу этиб бошады бизни, деб хоншу-тийре барысы да алай оноу этгендиле. Эки-юч кюнню кишнеб тургъанды, сора кёкюреги бла уруб чалманны чачыб чыгъыб, биягъы къабырлагъа барыб, биягъынлай кишнеб тебресе, Къара атны тагъадыла да эшиклерин бегитедиле. Ат, анда да тынч турмай, аякълары бла джерни къазыб, хаман кишнеб турады. Мырзайны къарнашындан туугъан Домпур да «къысха джууукълары да Къара атны кёз-кёрмез джерге сатаргъа деб оноу этедиле. Тау Артына сатайыкъ деб, алайда тохташадыла. Къабартыдан адам келеди, ол къара атха ачха береди. Атны баудан чыгъаргъанлай, ёшюн уруш этиб, секириб къолларындан ычхыныб, биягъы къабырлагъа барыб, къабырланы башындан къараб кишнейди. Домпур, бу былай эте тургъанлай, мен саталлыкъ тюлме деб, ачхаларын да къайтарыб, Тау Артындан келген алыучулагъа да ариу айтыб ашырады. Андан сора атха ариу къараб тургъандыла. Ат къылыгъын къоймагъанды, ычхынса, къабыргъа барыб кишнеб тургъанды. Бир кюн атны къамчи бла урадыла, бара да къабырлагъа джылай, джюреклерибизден бошайса деб. Ол кече бир джууукълары Токъуш тюшюнде Мырзайны кёреди. Мырзай тилген этгенди, Къара атха къамчи тиймегенди, атны къамчи бла урмагъыз деб.
Узаймай граждан къазауат чыгъады да, Мырзайны тенглери къазауатха кете башлайдыла. Аланы къазауатха кете башлагъанларын билгенча, Къара ат, бауда кишнеб, дюнгюрдетиб джер къазгъанындан тёзмей, барыб атны чыгъарадыла. Сюйген тенгине Мырзайны атын берейик, деген оюмгъа келедиле. Ат, баудан чыкъгъанлай, биягъы джюгеннге кесин уруб ычхынады, къабырлагъа барыб, этиучюсюча этиб, Мырзайны къабырына кишнеб тебрейди. Къайтыб келиб, ол Мырзайны къазауатха кетерик тенгини къатына барыб сюелиб къалады. Къара атны да алыб, Мырзайны эм сюйген тенги къазауатха кетеди.
Бир талай джаш болуб атланадыла, граждан къазауатдан бири да къайтмагъанды джандетли болсунла. Къара ат да ала бла бирге къазауатда къалады...
* * *
Къазауатны кёзюуюнде болгъан къанлы урушлада Къаракетланы Мырзайны этген джигитликлери къарачай миллетни фольклор чыгъармаларыны бир талайында да суратланнгандыла. Анга аталгъан тизгинле япон урушха баргъан джашланы халкъ джырларында да тюбейдиле.
Биз тебредик Къарачайдан
Япон къазауатха саналыб.
Япон къазауатда тебреди
Юсюбюзге къара тобла атылыб.
Къралыбыз къара къаннга батылыб,
Биз миналмайбыз Порт-Артур таулагъа!
Башыбыз къалгъанды бу гяуур Японда джаулагъа,
Кюн тийгенди Япон таулада бузлагъа,
Бизден уллу салам айтырсыз Кавказдагъы къызлагъа.
Аскер джашладан келген письмоланы къойнубузгъа
салыб джатайыкъ,
Джылтырайды Япон тауну ташлары,
Къырылалла Къарачайны акъыл-балыкъ болмагъан
джашлары.
Къазауатха тебресек,
Барыбыз атларыбызны тыялмай къалгъан аскерле
кибик,
Япон бизни къууалмайд.
Окъ тийгенди Къаракетланы Мырзай джарлыны
белинден,
Ол кюн хайыр чыкъмай къалгъанды къаплан кибик
кёлюнден.
Къаракетланы Мырзай барады,
Аскерледен алгъа айырылыб,
Аллай джигит аналагъа кёб туумайды.
Къаракетланы Мырзай
Окъдан кёзюн джуммайды.
«Къарачай халкъ джырла»
(65-66 бетле).
Къаракетланы Мырзайны сын ташыны биринчи бетинде алай джазылгъанды:
«Здесь покоится славный сын Карачая, герой русско-японской войны (1904-1905гг.) Кавалер Георгиевского креста Каракотов Мырзай Зекеевич, подвиги и мужество которого воспеты карачаево-балкарским народом.
Сын ташны экинчи бетинде да былай джазылгъанды:
Къуш да учалмайды,
Къанаты сынса,
Джюрек да чабалмайды,
Къарыуу тынса.
Темир да сынады,
Бюгюле кетсе,
Залим да ёледи,
Аджалы джетсе.
Аллах рахмат этсин
Къаракетланы Зекени
уланы Мырзайны.
(1885дж. – 18.04.1911дж.)
Орус-япон къазауатны джигити.
Мырзайны кюую
Ма джерге кириб баралла энди
Да мени сабий санларым,
Анисат амалтын тышында къалалла
Къылыч тутуучу къолларым.
Джанымдан сюйген Къара атымы
Къарнашымдан туугъаннга беригиз,
Атасы ёлгенди деб учуз этмегиз,
Мени кёзюмден кёрюгюз.
Ма къарнашынгдан туугъан, ой, Мырзай,
Ол ышармайды, кюлмейди,
Кёлюм а барыб минерик тюлме деб,
Домпур Къара атха минмейди.
Мырзай ёлген этгенди деб а
Межгит да салах тартады,
Кёлюм а барыб минерик тюлме деб,
Домпур Къара атны сатады.
Ма Къара атха миннгенни энди
Мырзайны орнунда кёрлюкме,
Сюймеген тенгине сатарыкъ тюлме,
Сюйген тенглерине берликме.
Ий, да бир мадар къалай а джокъду
Джашамайын джерге киргеннге,
Мен энди Къара атны берликме
Кёз кёрмеген джерде миннгеннге.
Бу баудан чыкъса, кишнеб да джылаб,
Къабырлагъа башын бурады,
Ма, бир мадарынг бар эсе, ой, Мырзай,
Атынг иесизлей турады.
Кишней да джылай, кишней да джылай,
Бизни джюрек аурулуу этеди,
Ма, бир мадарынг бар эсе, ой, Мырзай,
Атынг Къабартыгъа ётеди.
Къара атны Къабартыгъа ашыралла,
Бютеу тенглеринг джыйылыб,
Кишнеб, джылаб тебрегенинде,
Алыб къойгъандыла сыйырыб.
Джайракъ Къара атны энди урмасын,
Къара атны неге санайды,
Къара атха къамчи тиймегенди, Домпур,
Ол аны ючюн алай джылайды.
Ма, эртден-ингир Къара атны бошлаб,
Къабырыма ие турмагъыз,
Къара атха къамчи тиймегенди чыртда,
Аны къамчи бла урмагъыз.
Ма, Къара атны мен мыдах а этмем,
Бу дунияда кесим ёлгюнчю,
Да Къара атны мен а джоймазма
Мырзайны кюёую миннгинчи.
Ма, энди Махай къагъыт окъуйду,
Токъуш да анга джылайды,
Джашлай кетген къарнашым деб,
Мырзайны бетинден сылайды.
Хапаланы Айсурат.




