Миллетибизни атын дуниягъа иги бла айтдыргъан ётгюр уланлары кёбдюле. Аллай джигитлени бириди мен хапарын айтыргъа излеген таулу, Совет аскерлени генерал-майору, белгили политик, юч къазауатха къошулгъан Махаметланы Кёккёзню джашы Солтан. Ол саулай джашауун Ата джуртха къуллукъ этиуге бергенди.

Солтан 1920-чы джыл эндреуюк (декабрь) айны 20-да Къарачайны буруннгу тау эллерини биринде, джомакълы Хурзукда, Кёккёзню миллетибизни ашхы адетлерин, адебин, намысын мийикде тутхан юйдегисинде туугъанды. Аны атасы Кёккёз 1928-чи джыл юйдегиси бла Хурзукдан Нарсана шахаргъа кёчгенди. Ол заманда Къарачай автоном областны Гитче Къарачай районуну аралыгъы анда болгъанды. Анда орта школну 9-чу классын тауусханы бла Къарачай шахарда устазла хазырлагъан рабфакга кириб, аны айырмагъа бошайды. Таулу джаш андан сора (1938-чи джыл) Ростовдагъы университетни физика-математика факультетине окъургъа киреди. Солтанны экинчи курсдан аскерге аладыла. Нарсанадан аны биргесине беш джаш болуб, алтысы да Тамбов областда Моршанск шахарда тургъан 376-чы артиллерия полкну кичи командирле хазырлагъан школуна тюшюб, анда окъуйдула.
Солтан 1939-чу джыл Финляндия бла къазауатха къошулады. Полкну Корел фронтха иедиле. Ол Фин богъаз бла Ладога кёлню арасында болады. Былайда Солтан къазауатха биринчи кере къошулады. Душманны «Линия Маннергейма» деген кючлю къорууланнган бетджанын ётген сагъатда атын махтау бла айтдыргъанды. Анга ол заманда «Отличник РККА» деген белги берилгенди.
Солтан 1940-чы джыл Киев округну къурамында болгъан Къызыл Аскерни полку бла Польшагъа барылгъан походха къошулады. Андан сора аны 1941-чи джыл Львов шахарда зенит полкга кёчюредиле.
Уллу Ата джурт къазауат башланнганында ол Кюнбатхан фронтда болады. 533-чю тоб полкну тахсачы взводуну командири болуб, сержант Махаметланы Солтан гитлерчи фашистле бла, джигитлик танытыб, къазауат этеди. Анга 1942-чи джыл лейтенант чын бередиле.
Генерал Рокоссовскийни башчылыгъы бла Солтан болгъан полк Волоколамск, Румянцев, Петровск шахарла ючюн да уруш этгенди. Махамет улу, ол урушлада кёргюзген тирилиги, джигитлиги ючюн «За оборону Москвы» деген медаль бла саугъаланнганды.
Курск тогъайда баргъан сермешлеге кирген кёзюуюнде, тамада лейтенант чынны джюрютгенди. 1943-чю джыл элия (июль) айны 5-ден 9-на дери Курск областны Поныровский районунда 13-чю аскерни 1541-чи батареясыны командири тамада лейтенант Махамет улу таб башчылыкъ этгени себебли, аны аскерчилери ауур «Тигр» танканы, 2 орта ауурлугъу болгъан танканы, 2 тобну, 7 аскер машинаны къурутхандыла. Солтан, ол урушда кёргюзген джигитлиги ючюн, Уллу Ата джурт къазауатны II-чи дараджалы ордени бла саугъаланнганды.
Курск тогъайда сермешле бошалгъандан сора, ала Прибалтиканы фашистледен азатлагъандыла. 1944-чю джыл къыркъар (август) айны 20-да Литваны Шяуляй шахарындан узакъ болмай баргъан урушлада гвардиячы капитан Махаметланы Солтан полкну аскер къурамында батареягъа тамадалыкъ этгенди. Байламлылыкъ болмагъан кёзюуледе да, джашаууна къоркъуу болгъанына къарамай, кесини машинасы бла уруш тюзледе айланыб, болумгъа кёре буйрукъ бериб тургъанды.
Аны таб оноууну себебинден, былайда урушда да полкну аскерчилери джауну 9 танкасын, кеси джюрюген 4 тобун (орудиесин), 8 тюз тобун, 4 бронетранспортёрун, сауут-сабасы бла 76 аскер машинасын, башха кёб затын къурутхандыла. Кърал аны, алайда кёргюзген тирилиги, джигитлиги ючюн, Уллу Ата джурт къазауатны I-чи дараджалы ордени бла саугъалагъанды.
Гвардиячы майор Махаметланы Солтан 1945-чи джыл байрым (февраль) айны 26-да Латвияда Прейльский районда сермешледе полкну къурамында батареясыны кючю бла эки «СУ-152» бла бир немча танканы джандырыб, джауну къалгъан танкаларын да ызларына ыхтыргъанды. Алайда да бизникиле хорламлы болгъандыла. Солтаннга ол аскер джетишими ючюн Къызыл Джулдузну орденин бергендиле.
Солтанны 1945-чи джыл алтотур (март) айда Прибалтика фронтну къурамына кирген 336-чы полкну командирини орунбасары этедиле. Бизни джердешибиз, ол аскер къуллукъну толтура, кёб джигитлик кёргюзгенди. Ала фашистлени Курляндияда да къыргъандыла. Къазауатны уруш джолларын махтаулу ёте, Хорламны кюнюне Прибалтикада тюбегенди.
Къазауат бошалгъандан сора Солтан тоб аскер бла Ленинградха тюшюб, аскер къуллугъун андан ары бардыргъанды. Ол 1947-чи джыл Баш абычар курсланы тауусады. 1949-чу джыл Германияда Совет Аскерлени къурамына кёчюрюледи. Аны 3-чю гвардиячы механика армияны, 6-чы танка дивизиясыны, 78-чи ауур танка полкуну командирини орунбасары этедиле. Ол алайда да, анга салыннган джууаблы аскер борчну сый бла толтуруб, атын айтдырады.
1954-чю джыл никкол (июнь) айда 52-чи гвардиячы танка полкну командири болады. Анга полковник чын бериб, Къызыл Джулдузну ордени бла саугъалайдыла.
Солтан 1956-чы джыл абыстол (ноябрь) айда бронетанкачы аскерлени академиясына окъургъа кириб, 1959-чу джыл аны джетишимли бошайды.
Махамет улу 1962-чи джыл СССР-ни Аскер кючлерини Баш штабында Аскер академиягъа кириб, 1964-чю джыл аны да алтын медалгъа бошайды. Аны, ол джылны эндреуюк (декабрь) айында Магдебургда 3-чю гвардиячы аскерни штабыны тамадасы этедиле. Ол алайдан кесини аскерини танка полкуна къайтады.
Махаметланы Солтанны 1967-чи джыл абыстол (ноябрь) айда Белорус аскер округну 5-чи гвардиячы армиясыны тамадасы этиб саладыла. Ол Бобруйск шахарда болады. Таулу джаш бу къуллугъунда Къызыл Байракъны ордени бла саугъаланады. Анга 1968-чи джыл байрым (февраль) айны 19-да СССР-ни Министрлерини Советини бегими бла генерал-лейтенант чын бериледи.
1969-чу – 1972-чи джыллада генерал-лейтенант Махамет улу Сирияда аскер кенгешчи болуб къуллукъ этгенди. Ол Сирияны аскерине кёб командир хазырлагъанды. Аланы таб къазауат этерге, танкаланы, самолётланы джандырыргъа, джауну башха техникасын, адам кючюн къурутургъа юретгенди. Махамет улуну бу къралда да бек уллу сыйы болгъанды. Бютеу араб къралладан аскер кенгешчилени къоратхан сагъатда, къуру Солтанны къойгъандыла, тиймей, Сирияда.
Солтан Сириядан къайтхандан сора 1979-чу джыл Забайкальеде аскер округну аскерлерини командирини биринчи орунбасары болуб къуллукъ этгенди. Аны, ол джыл абыстол (ноябрь) айда Афганистаннга баш аскер советник этиб иедиле. Бизни аскерле ары киргенден сора, ол анда алагъа командир болуб турады. Аны Афганистанда бардыргъан мийик джетишимлерине багъа бере, «Совет Союзну Джигити» деген атха теджегендиле. Ол, Баш аскер советник болгъаны ючюн, документ къагъытха кеси къол салыргъа керек болгъанды. Аны айыбха санаб, къол салмай къойгъанды. Анга артда Ленинни орденин бергендиле.
1980-чы джыл генерал-полковник Махаметланы Солтанны Фрунзе атлы аскер академияны тамадасыны 1-чи орунбасары къуллукъгъа саладыла. Ол алайда Совет Аскерге абычарла хазырлагъанды.
1983-чю джыл запасха чыкъса да, джаш тёлюню арасында патриот ишле бардырыб тургъанды.
Солтан юй бийчеси бла бирге эки сабий – Лилия бла Романны – ёсдюргендиле.
Аны кърал берген саугъаларыны арасында: Ленинни, Къызыл Байракъны, Уллу Ата джурт къазауатны I-чи, II-чи дараджалы, Къызыл Джулдузну, «За службу Родине в Вооружённых силах СССР» деген III-чю дараджалы эмда тыш къралланы орденлери бла 20 медалы барды.Ол Къарачай шахарны сыйлы адамы эди.
Махамет улу Солтан 1989-чу джыл къыркъар (август) айны 31-де Кавказны ауушларын къоруулагъанлагъа аталгъан музейни-эсгертмени къатында афган къазауатны ветеранлары къурагъан джыйылыуда сёлеше тургъанлай джюреги тохтаб къалгъанды, джандетли боллукъ. Къарачай шахарда Джигитлени аллеясында асыралгъанды.
Аны атын Нарсананы, Къарачай шахарны, республиканы бир къауум эллерини школлары джюрютедиле, аты талай элни орамына аталгъанды.

Лепшокъланы Хусеин.

 
{jcomments}