Озгъан ёмюрню 70-чи джылыны джай айларыны бири эди. Тюрклюланы Альберт бла мен джайгъы сессияны бошаб, Москвада Курск вокзалгъа келиб, тамблагъы поездге билетле алыргъа кассаланы бирине сирелиб тура эдик. Къуру бир касса болуб къалмай, талай да бар эди вокзалда. Къайсы кассагъа къарасанг да, бир да кёб адам сюелиб эди.
Бир сагъат чакълы заман озгъан болур эди кесибизни кёзюуюбюзню сакълаб тургъанлы. Бизни аллыбызда он адам болур эди. Экибиз да бир-бирибиз бла ушакъ этгенибизни къоймайбыз: кесибизни тилибизде сёлешебиз. «Была къайсы миллетни адамлары болдула?» деб, бизге къатыбызда сюелгенле къарар ючюн къалмайдыла. Соргъан а этмейдиле. Вокзалны ичи иссиди. Хар ким сёлешир къайгъылы тюлдю: эрлай билет алыб тышына чыгъаргъа ашыгъыбды.
Бир заманда бизни къатыбызгъа орта сюекли, къара шинли, субай битген бир джаш келиб:
– Кесибизни тилибизде сёлешгенигизни эшитиб келеме, – деди да, салам бере, чынг алгъа къолун Альбертге, артдан меннге узатды. Бир кесек тынгылаб турду да:
– Муну мыйыкълары барды, сенден тамада болур. Аны ючюн тутханма чынг алгъа аны къолун. Мен Къасайланы Хусейни джашы Далхатма. Къайры тебрегенсиз?
Биз да кимле болгъанларыбызны, билетле къайры аллыгъыбызны толусу бла джарашдырдыкъ да айтдыкъ.
– Экигиз да студентлесиз сора. Бек сыйлы институтда окъуйсуз. Быллай институтда окъуй эсегиз, энчи китабларыгъыз да болур? Мен поэзияны бек сюеме. Мен да окъуууму бошадым. Мында Къурчну эмда эритмелени институтуну (институт стали и сплавов) аспирантурасында окъуй эдим. Техника илмуланы кандидаты болдум. Эртдерек билет алыб къояйым деб келгенме вокзалгъа. Огъайыгъыз джокъ эсе, мен да сизни къатыгъызда сюелейим. Билет къоллу болсакъ, бир джерге кирирбиз да, ауузланнган да этербиз.
Ючюбюзге да билетле алдыкъ да, хамамча, исси вокзалны ичинден ашыгъыш чыкъдыкъ.
– Энди былай дамсыз айырылышыб къалмайыкъ да, бир джерге кирейик да ауузланайыкъ, – деди Къасай улу. – Былай къарайма да, Тюрклю улу экибизден эсе джылы бла тамада болур. Тамадалыкъны къолгъа алсын. Мен билеме студент джашау къаллай болгъанын. Сиз студентлесиз, мен а, аспирантураны бошаб, техника илмуланы кандидатыма. Мени хурджунум сизникиледен эсе къалыныракъ болур.
Тюздю, студентлени хурджунлары не заманда да джукъаракъ болуучанды. Бизни хурджунларыбыз джукъа тюл эдиле: кинопрокат бар эди да, анда бир къауум кинолада айтылгъан сёзлени, хапарланы бизге бере эдиле къарачай тилге кёчюрюрге. Алай бла, экибиз да къуру стипендиягъа таяныб турмай эдик.
Вокзалдан узакъ болмай бир кафе бар эди да, ары кириб, ашагъан-ичген да этиб, Къасай улуну техника илмуланы кандидаты болгъаны бла алгъышладыкъ. Айырылыша тебреб, бир-бирибизге саулукъ-эсенлик, ишде, окъууда джетишимле теджедик.
– Кёлюгюзге джукъ келмесин, бир зат айтайым, – деди Къасай улу. – Энтда бир джылыгъыз барды окъууугъузну бошаргъа. Сизнича онглу джашларыбыз, башха миллетлени тиширыулары бла джашауларын байлаб, джуртларына къайтмай къаладыла. Сиз алай этерик болмазсыз. Джуртубузгъа джыйылыб, хар бирибиз да халкъыбызгъа джараргъа керекбиз. Мында къал, иш берейик дегенлеринде, джуртума къайтыб анда джашаргъа, ишлерге керекме деб къойгъанма. Саламыбыз биргебизге болсун, сау-эсен болуб, Черкесскеде тюбеше турургъа буюрсун Уллу Аллах...
Биз бир-бирибиз бла джылы айырылышдыкъ. Бизни иги танымагъанлай бу «акъылтокъмакъ» къайдан чыкъды деб, биз бир-бирибизге соруу бердик. Сорууубузгъа джууаб да кесибиз табдыкъ. Ол джыллада халкъыбызны джашлары бла къызларыны арасында илмуланы кандидатлары, докторланы айтмай къояйыкъ, бек аз эдиле. Анда-санда тюбеучен эдиле филология, эл мюлк илмуланы кандидатлары. Техника илмуланы кандидатлары бардыла деб а, ёмюрде да эшитмеген эдик. Быллай къыйын, джууаблы илмуну кандидаты ким да болуб бараллыкъ тюлдю. Бу а болгъанды. Алай эсе, «акъылтокъмакъды» деген оюмгъа келдик.
Къасай улу бла тюбешгенден сора бир джыл ётдю. Тюрклю улу бла мен Москвада СССР-ни Джазыучуларыны союзуну А.М. Горький атлы литература институтун 1971-чи джыл бошаб, юйюбюзге джыйылдыкъ. Тюрклю улу келгенлей огъуна иш табды да, ишлеб башлады. Мен а, «Ленинни байрагъы» газетни штатдан тышында корреспонденти болуб, 1973-чю джылгъа дери турдум да, ол джыл кесими штатха алдыртдым. Газетни баш редактору Баучуланы Джумукъну джашы Аубекир эди да, аны бла алты айны ишледим. Ол ишден кетгенинде, газетни баш редактору Блимгъотланы Мунир болду. Тюзюн айтсам, Баучу улуну тамада хатерин эте болур эдиле да, редакциягъа кёб адам келмеучен эди. Блимгъот улу редактор болгъанында, аныча бир джылгъыла болур эдиле, джашла келиб, материалла берген бла къалмай, газетни къуллукъчулары бла ушакъ этиб, ишден сора шахмат ойнаб туруучан эдиле.
Кюнлени биринде, мен да, промышленность бёлюмню тамадасы Акъбайланы Азрет бла олтуруб, ишими эте тургъанлайыма, эшик къагъылгъаны бла ачылгъаны тенг болду. Бир таныш бетли эркиши, эм алгъа Акъбай улуну къолун тутуб, артдан мени къатыма келиб къолун узата, къучакълаб:
– Джуртунга джыйылгъанса сора, – деди.
– Джыйылгъанма, джыйылгъанма Далхат. Сен айтхан эдинг да, окъуудан сора джуртугъузгъа джыйылыгъыз, деб. Ма «Ленинни байрагъы» газетде ишлейме.
– Билемисиз, джашла, мен сизге бир зат айтайым. Бир къауумла тышына кетиб, джазыуларын башха миллетлени тиширыулары бла байламлы этиб, къарт, къарыусуз болгъунчу дери джашаб, джуртларына алай къайтыучандыла. Алагъа къарачай халкъ бармыды, джокъмуду бирчады. Кеслерине иги болса, андан сора алагъа джукъ керек тюлдю. Тюздю, аллайланы арасында онглу адамларыбыз да бардыла. Алай а, халкъгъа аланы атлары барды, кеслери уа джокъдула. Не хайыр аладан халкъгъа. Къойчу, шофёр эсе да, кесини джуртунда джашаб, халкъына хайыр келтире эсе, аны сагъышы, къайгъысы бла джашай эсе, ол, тышында джашагъан не онглу адамыбыздан эсе да, онглуду, джараулуду. Барыбызны бир борчубуз барды: ол да неди десегиз, алма терегинден узакъ тюшмегенча, биз да халкъыбызны арасында болургъа керекбиз...
Къасай улу редакциягъа берлигин да бериб, айтырын да айтыб, кабинетден чыкъгъанында, Акъбай улу меннге къараб:
– Сен Далхатны къайдан таныйса? – деб сорду. – Бир да онглу джашды. Тюз айтады. Халкъыбызны арасында джашаргъа керекбиз…
Къайда, къалай танышханыбызны юсюнден мен Акъбай улугъа джарашдырыб толу хапар айтдым.
– Ол, анычала халкъгъа керекли адамладыла, – деди Акъбай улу. – Аладыла да
халкъны сыйын кёлтюргенле...
Къасайланы Далхат 1941-чи джыл элия (июль) айны 5-де Тёбен Чегемде туугъанды. Нек туугъанды Тёбен Чегемде? Атасы Хусей эки кере юйленнгенди. Биринчи юй бийчеси къарачай тиширыу болгъанды. Экинчи кере малкъар тиширыу бла байламлы этгенди джашауун. Кеси да Хурзукда джашагъанды. Биринчи юйдегисин къоюб, Малкъаргъа кетиб къалады. Сюргюннге малкъар юйдегиси бла Малкъардан кёчюрюледи. Ызына къайтханында, Тёбен Чегемге тюл, Къобан ёзеннге тюшеди. 1959-чу джыл Далхат Учкуланда орта школгъа джюрюб башлайды. Аны джетишимли бошаб, Нальчик шахарда Къабарты-Малкъар университетни инженер-къурулуш факультетине киреди окъургъа. Школдача, университетде да джетишимли окъуйду. Алай а, ючюнчю курсну бошагъанында, кесини усталыгъы бла тамам терен билим алыр ючюн, Дондагъы Ростовда инженер-къурулуш институтха кёчеди. Къарыусуз окъугъан студент болса, аллыкъ тюл эдиле аны Дондагъы Ростовда институтха. Къуру «бешлеге» окъугъаны себебли, бек сюйюб аладыла фахмулу студентни. 1964-чю джыл институтну джетишимли бошаб, инженер-къурулушчу усталыкъ алады. Былайда бир затны чертерге излейме. Анга дери къарачай джашланы арасында аллай усталыгъы бир кишини да болмагъанды. Институтну бошар-бошамаз, аны Совет Аскерни тизгинлеринде къуллукъ этерге аладыла. Бир джылдан аскер къуллукъдан башына бош болады да, Дондагъы Ростовда «Промстройниипроект» организацияда инженер болуб эки джыл ишлейди. Билимим азлыкъ этеди деб, 1967-чи джыл Москвада Къурчну эмда эритмелени илму-тинтиу институтуну аспиранты болады. Аны илму тамадасы Совет Союзда белгили алим, техника илмуланы доктору, профессор Алексей Алексеевич Гвоздев болады. Бюгюнлюкде институт аны атын джюрютеди. Черкесскеде аны усталыгъы бла иш болмай, талай джылны тышында ишлейди. 1974-чю джыл Ставрополь политехника институтну Черкесскеде филиалы ачылгъанында, сагъыш-зат эте турмай, бери келиб, 1980-чи джылгъа дери анда доцентни къуллугъун тындырыб турады. 1980-чи джыл а «Строительное производство и инженерные конструкции» кафедраны тамадасы болады. Кафедраны иши толусу бла иги джанына тюрленеди, студентлени окъуулары, кеслерини джюрютюулери эсленмей къалмайды.
Кафедраны тамадасы Къасайланы Далхатны юсюнден техника илмуланы доктору, кърал эмда джамагъат къуллукъчу, профессор Алийланы Исмаил былай айтады:
– Ставрополь политехника институтну Черкесскеде филиалыны электрокъууат бла баджарыу кафедрасы 1974-чю джылны къыркъаууз (сентябрь) айында ачылгъанында, мени чакъырдыла да, мен анда ишлеб башладым. Ма ол заманда танышхан эдим Къасайланы Далхат бла. Ол менден беш джылгъа тамада болса да, тенглеча кёре эдик бир-бирибизни. Неден да хапары болгъан адам эди. Экибизни юсюбюз бла юйдегилерибиз да шохлукъ джюрютюб башлагъан эдиле. Ол шохлукъну Къасай улу ауушхунчу дери сакълагъан эдик. Сёзюне керти бола билген эркиши эди. Тюзлюкню сюйген адам эди. Терс иш этсенг, бетингден ачыкъ айтырыкъ эди. 2013-чю джыл ауушханында, аны джашаудан замансыз кетгенине къыйналмагъан адам болмагъан эди деб, таукел айтыргъа боллукъма. 72 джыл алай кёб да тюлдю. Тюзлюкню сюйгенни душманлары аслам болуучандыла. Ала бла кюреше, джашауун къысхартды...
Ол 2012-чи джылгъа дери кафедраны тамадасы болуб турду. Аны башчылыгъы бла талай адам техника илмуланы кандидатлары да болгъан эдиле. Джюзден аслам илму статьялары, монографиялары, окъуу-методика ишлери бар эдиле. РФ-да баш билим бериуню сыйлы къуллукъчусу эмда урунууну ветераны эди.
– Далхат Хусеевични устазланы арасында сыйы бир да уллу эди, – дейди философия илмуланы кандидаты, доцент Камова Раиса. – Ол кесини халкъыны арасында эм онглу адамланы бири эди. Мен аны не заманда да сюйюб эсгереме, аны бла ишлегениме ёхтемленеме, къууанама. Аныча адамла аз тюбеучендиле джашауда…
– Керти эркиши бла, керти адам бла шохлукъ джорютген бир да игиди, – дейди физика-математика илмуланы доктору, профессор Борлакъланы Хыйса. – Аллай адамгъа не заманда да ышаныргъа боллукъду: къыйын заманынгда сени атыб къоярыкъ тюлдю. Кесине къыйын болса да, сеннге болушурукъду. Ма аллай адам эди Къасайланы Хусейни джашы Далхат. Онглу алим болгъанын барыбыз да билебиз. Онглу алимча онглу да адам эди. Ол болмаса, мен джуртума келиб ишлерик да болмаз эдим.
Хар тюбегени сайын: «Болду тышында ишлеб тургъанынг. Энди джуртунга джыйыл да халкъынга хайырынгы джукъдур», – деб тургъанында, таб джарашыб тургъан джерими къоюб, аны айтханын этдим. Алай этгениме сокъуранмайма. Тышында кёб заманны ишлегеним себебли, адетлерибизни да унута башлагъан эдим. Алай эт, былай этме деб, кёб затха юретгенди ол мени. Ол айтханланы эсиме тюшюре, баргъан джеримде кесими адам айыб этмезча джюрютеме...
Башында айтханымча, мен кесим да Къасайланы Хусейни джашы Далхат бла Москвада Курск вокзалда 1970-чи джыл танышхан эдим. Биз бир-бирибиз бла алай кёб тюбешмеучен эдик. Тюбешсек, бир-бирибизни ийнакълай эдик. Ол онглу алим болгъанча, джамагъат къуллукъчу да эди. 1990-чы джыл «Джамагъат» организацияны къурамына кирген эди. Белгилисича, бу организация Орусланы Азретни, аны орунбасары Къобанланы Абдулну башчылыкълары бла къарачай халкъны реабилитациясын этиуге уллу къошумчулукъ этген эди. Ол ишге Къасайланы Далхат, Алийланы Исмаил дагъыда башхала не джаны бла да болушлукъ этиб туруучан эдиле. Аланы тохтаусуз кюрешиулери бла, сталинчи режимни терслеуюню тюбюнден къутулуб, къарачай халкъны сыйы орнуна келди.
Къасайланы Далхат кесини юй бийчеси Алина бла тёрт сабийни ёсдюргенди: юч къыз бла бир джашны. Барысыны да баш билимлери барды. Ючюсю (Лейля, Мариям, Анзор) аталарыны джолун сайлаб, техника илмуланы тюл, экономика илмуланы кандидатларыдыла. «Алма терегинден кери тюшмейди» дегенлей, сабийлерини бары да ата-аналарына ушаб, алача, кеслерин ариу джюрюте, бирер джууаблы къуллукъда ишлей, халкъгъа джарай джашайдыла.
Зухра юйдегиде эм гитчеди. Аны да башха сабийлеринича, баш билими барды.
Къайсайланы Далхат ауушханлы 12 джыл болса да, ол аз заман тюлдю, менича, тенглери, шохлары унутмай турадыла...
Къобанланы Махмут.




