Бюгюн мен юч затны юсюнден кесими энчи оюмуму айтыргъа излейме. Не затладыла ала? Биринчиси, суратчымы, поэтми, композиторму, джырлаучуму болады, аны сау заманында анга ёмюрлюк дерге боллукъмуду? Экинчиси, авторну китабларыны санларыны кёблюгюне таяна, анга башха поэтледен эсе, айырыб уллу сый-махтау берирге эркинлигибиз бармыды? Ючюнчюсю, аталгъан назмуланы поэзиягъа санаргъа боллукъбузму? Бу юч затны кесим ангылагъанча ачыкъларгъа бир кюрешейим.
Поэт сау заманында ёмюрлюк поэт болаллыкъмыды?
Бу материалны джазайыммы, джазмайыммы деб, кёб сагъыш этгенме. Эм ахырында джазаргъа таукел болдум да, къолума къаламны алдым. Нек десегиз, бир къауумла, кеслерин «акъылтокъмакълагъа» санаб, сагъыш-зат этмей, эслерине тюшгенни силдеб джибередиле. Алай бла, кеслерин да, халкъны да тумакъча кёргюзюб къоядыла. Эм алгъа биринчи сорууума кесим джууаб этерге кюрешейим.
Бир поэтге 60 джыл толгъанында, биреулен, ол да поэтди, сен аллайса, быллайса, дунияны башында сеннге джетген джокъду деб, сый-махтау берир ючюн къалмайды джазгъан статьясында. Эм ахырында уа, сен ёмюрлюк поэтсе, дейди.
Бу махтау сёзлени окъугъанымда, не айтыргъа билмей терен сагъышха кириб, бу оюмгъа келдим: биринчиси, бу адам кесин поэтге, аны да онглу поэтге, санагъанлыкъгъа, аны поэзиядан чыртда хапары джокъду. Поэт да тюлдю. Экинчиси, кир иннет алыб, анга джалгъан махтау бериб, аны кесин да, халкъын да къралны аллында эрши кёргюзюрге излеген болурму, деген оюм келди кёлюме. Къралны аманлаб джазгъан назмулары тюбер ючюн къалмайдыла «ёмюрлюк» поэтни. Аны «ёмюрлюк» поэт этгенинде, керти да ёмюрлюк поэтле Омар Хайям, Вильям Шекспир, Алишер Навои, Генрих Гейне дагъыда башха дунияны онглу поэтлери эсиме тюшдюле. Ёмюрле бир-бири ызларындан озсала да, аланы дагъыда башхаланы бир-бирин ауушдура келген тёлюлеге унутдуралмайдыла. Къайсы бирибиз да аланы чыгъармаларын сюйюб окъуйбуз. Аланы чыгъармалары талай ёмюрню мындан алгъа джазылсала да, бюгюн джазылгъанча бизге джууукъдула.
Аланы заманларында башха поэтле да болгъандыла. Ала унутулуб, была унутулмай нек къалдыла? Унутулмай аны ючюн турадыла: ала акъылманла болгъандыла. Бюгюн биз не сагъыш эте эсек, талай ёмюрню мындан алгъа ала алай сагъыш этгенгендиле: биз айтыргъа излегенни ала бизден эсе, ариу, толу, кескин айта билгендиле.
Ёмюрле ётселе да, биз бюгюн сюйюб окъуучу поэтлеге, сау заманларында сиз ёмюрлюк поэтлесиз деб киши айтхан болмаз. Уллу Аллахды билген, бюгюнлюкде атлары-чуулары да эшитилмеген поэтлеге уллу сый-махтау бериб, была кёлеккеде къалыб тургъан болурла. Нек десегиз, была, алача, патчахлагъа, байлагъа атаб, махтау назмула джазмагъандыла, хыртха ургъан болмасала. Башхача айтсакъ, халкъны джашауу бла джашагъандыла. Белгилисича, халкъны джашауу уа кёб тюрлю джарсыудан къуралады.
Заман бир кишиге да бойсунмайды: бара-баргъан джашауда хар затны кесини орнуна салыучанды. Сау заманларында белгисиз болуб, сый-махтау табмай тургъан фахмулу поэтле, джашаудан кетселе, азмы, кёбмю заман озады, халкъ сюйген, джаратхан онглу адамла болуб къалыучандыла. Юлгюге мен А. Пушкинни келтирирге боллукъма. Сау заманында аны поэтге да санамагъандыла. Белгили критик В. Белинский болмаса, анга бир киши да сый-махтау бермегенди. Патчахлыкъ Эресейде В. Белинскийден сора да онглу критикле, литераторла болгъандыла. Аланы арасында эм фахмулугъа орус публицист, литератор, критик, тылмач Дмитрий Писарев саналгъанды. Ол 1840-чы джыл туугъанды. 68 джыл джашаб ауушханды. В. Белинскийни А. Пушкинни махтаб джазгъан статьясын окъугъанында: «Онглу критик В. Белинский уллу джангылыч иш этгенди фахмусуз А. Пушкинни махтаб», – деб джазгъанды. А. Пушкинни фахмусуз болгъанын къуру сёзле бла бегитиб къоймайды. Ким да ийнанырча юлгюле келтиреди, артыкъ да бек «Евгений Онегин» деген романын хыртха урады…
Писарев тюз да, терс да айта болур. Къайсы поэтни да джазгъан затлары бары да терен магъаналы иги назмула болуб бармайдыла. Учхара джазылгъан назмула хар бирибизде да тюбеучендиле. Аллай назмула А. Пушкинде да болгъандыла. Артыкъ да бек ол Байрон бла Державинни эниклерге бек сюйгенди. Сёз ючюн, Державинни «Эсгертме» деб назмусу барды, Пушкин да аллай ат атаб назму джазгъанды. Назмуланы бир-бирлерине ушагъан джерлери-тизгинлери тюбер ючюн къалмайдыла. Мени кёлюме келген бла, А. Пушкин Державинни «Эсгертме» деген назмусун бек джаратхан болур эди да, анга ушатыб джазгъан болур. Алай этгени Пушкинни сыйын тюшюрмейди. Патчахлыкъ Эресейде ол фахмусуз поэт болгъан эсе, арадан 180 джыл чакълы бир заман ёте кетиб, бюгюнлюкде ол къуру бизни къралда тюл, башха къраллада да эм онглу поэтлени бирине саналады. Джашау алайды: бюгюн фахмусузлагъа сый-махтау бере эселе, тамбласында ала унутулуб, керти фахмулулагъа – ёмюрлюк поэтлеге сый-махтау бериучендиле.
Энди бизни – Къарачайны «ёмюрлюк» поэтине кёчейим. Биреу айтханча, ол керти да фахмулу-ёмюрлюк поэтмиди? Аллай поэтибиз болса, мен да бек къууанныкъ эдим. Хар къайда да аны юлгюге келтириб турлукъ эдим. Алай а, болмагъан затха барды деб, кесинг кесинги алдаб турсанг, башынгда къыяуунг болгъаннга санаб къоярыкъдыла. «Ёмюрлюк» поэтибизни назмуларыны асламысы магъанасыз затладыла. Алагъа назмула дерге да джарамайды.
Башында айтхан эдим, адам бир затны айтырны аллы бла терен сагъыш этиб айтыргъа керекди. Алайсыз кесинг бедишлик болгъан бла къалмай, халкъынгы да табсыз болумгъа тюшюрюрге боллукъса...
Китабланы кёблюгю бла авторгъа сый берилемиди?
Ма аллай ат атагъанма экинчи темама. Китабларыны саныны кёблюгю бла, ала алай кёб да тюлдюле, махтаннганла тюбер ючюн къалмайдыла. Тюздю, ала мени къатымда аллай бир китабым барды деб махтанмайдыла. Башхаланы къатларында, аны да поэзиядан алай уллу хапарлары болмагъанланы алларында, махтаныр ючюн къалмайдыла. «Сен джазгъан назмула поэзиядан керидиле» деб, махтанчакъгъа джууаб берир орнуна къара тынгылауну басыб къоюучандыла.
Тюздю, керти поэтле да, ётюрюк поэтле да болуучандыла. Ала не заманда да болуб келгендиле. Керти поэтле халкъгъа деб джазадыла, ётюрюк поэтле уа ачха ючюн деб, кече-кюн да сандыракъланы джаза бередиле. Ала кеслери да къралны юсю бла чыгъармайдыла китабларын. «Китаб чыгъарлыкъ эдим ачхачыкъ керек эди» деб, хар кимге джалынчакъ болуучандыла. Адам бойнун бир джанына салыб, бетинге мыдах къарай тилесе, бермей не этерикдиле. Бередиле да, фахмусузлагъа джол ачадыла. Чыгъармаларына кеслери редактор да, корректор да боладыла, не джаны бла кёб халат джибериб, къарыусуз джазылгъан китаб маталлы бир затны чыгъарадыла. Китаблары чыгъарчыкъмаз, аладан хызенлерин толтуруб, тебрейдиле эл-элге айланыб. «Энди мындан ары келе турма китабларынгы сата» дегенча, аладан джукъ да алмай, къолларына капек-шай тутдурадыла да къоядыла. Белгилисича, юренчек ауруу адамгъа бир илинсе, джибериб къоймайды: «бир зат джаз да, капек-шай тюшюр» деб тынчлыкъ бермей башлайды. Тебрейдиле бир-бири ызындан китабларын чыгъарыб. Мен билиб, биреулен 20-дан аслам китаб чагъаргъанды. Аланы барын да бир джерге джыйсанг, бир иги назмуну багъасын тутмайдыла. Алай болгъанына бир юлгю келтирейим.
Совет Союзну джылларында Сильва Капутикян деб, бир эрмен поэтесса бар эди. Мени кёлюме келген бла ол джыллада тиширыуланы арасында андан онглу поэтесса болмаз эди. Ким да сюйюб окъурча назмула джаза эди. Ол джазгъан алты тизгинден къуралгъан назмуну, андан бери отуз джылдан аслам заман озса да, бюгюн да эсимде тутама. Бир-бирде кёлюм бир кесек мыдахыракъ болса, азбар айтыучанма. Газет окъуучула да аны джаратырыкъ болурла деб турама. Ма назму:
В хрустальной вазе на столе твоём
Стоят цветы, подаренные мною.
Ты воду не меняешь, день за днем
Они все ниже никнут головою.
И падают, как слёзы, лепестки
Касаясь чуть твоей сухой руки...
Ма керти поэзия. Онглу поэтле кеслери сынагъан, кёрген затларыны юсюнден джазыучандыла. Сильва Капутикян да джашауунда сынаб джазгъан болур бу назмуну. Мен бу назмуну асыры джаратхандан къарачай тилге кёчюрюрге да кюрешгенме. Уста кёчюргенме деб айтыргъа базмайма. Газет окъуучула къалай кёчюргениме кеслери багъа берирле. Кесибизни тилибизде ма былай эшитиледи назму:
Гюллени саугъагъа мен берген эдим сеннге,
Мияла сауутда сюеледиле ала.
Сууларын ауушдурмайса да, кюнден кюннге
Башчыкъларын ие,тебрегендиле мууал бола.
Джыламукълача, энди тие къуу къолунга,
Чапыракъчыкълары тюшелле тюз аллынга...
Мен бу назмуну эсиме тюшюрсем, бола тургъан зат кёзюме кёрюнюб къалады. Мен бу назмуну, джюрегинге, балхамча джагъылыб, къарыусуз джазылгъан, къыйын неда къууанчлы кюнлерингде, асыу болмагъан 20 китабха да ауушдурлукъ тюлме...
Джыйырмадан аслам китабынг болуб, окъуучуларынг болмай къалыргъа боллукъса. Фахмулу джазылгъан назмуладан къуралгъан китабчыкъ бла онглу поэтлени бирине саналыб, адамланы эслеринде джашаб турургъа боллукъду. Алай Николай
Бараташвили болуб турады. Ол 1817-чи джыл Гюрджюде туугъанды. Кеси да кёб джашамагъанды: 28 джылында ауушханды. Абычар болгъанды. Поэтромантикге санайдыла аны. Бютеулей да 36 назму бла «Судьба Грузии» деб поэма джазгъанды. Бюгюнлюкде гюрджю поэт Шота Руставели «Витязь в тигровой шкуре» деген поэманы авторуча, гюрджюде эм онглу поэтлени бириди Николай Бараташвили. Совет Союзну джылларында орус тилде да чыкъгъан эди китаб болуб аны назмулары.
Керти поэзия китаб ачха тюшюрюрге деб чыкъмайды, адамлагъа къууанч келтирир ючюн чыгъады. Аны унутмайыкъ…
Аталгъан назмуланы поэзиягъа санаргъа боллукъмуду?
Аталгъан назмула поэзия тюлдюле, деб айтырым да, айтмазым да келеди. Айтырым нек келеди? Бир къауумла, алагъа поэтле деб айтхан да къыйынды, ачха этер ючюн, хар танышха, аны да ачхалы танышха атаб, назмула джазыучандыла. Мен таныгъан биреулен аталгъан назмуладан къураб эки китаб чыгъаргъанды. Сен аллайса, быллайса деб, бютеу ариу сёзлени айтыб, джазгъанды аталгъан назмуланы. Онглу поэтлени арасында бек азы джазгъанды аталгъан назмуланы. Джазгъандыла сюйген тиширыуларына, шохларына, онглу адамлагъа атаб.
Сёз ючюн, Пушкинни Дантес ёлтюргенинде, аны ёлгенине атаб, Лермонтов джазгъанды. «Смерть поэта» деген назмусунда Лермонтов кёб джарсыуну кёлтюреди. Расул Гамзатов, Алим Кешоков, Къулийланы Къайсын да, бир-бирлерине атаб, джазгъандыла аталгъан назмуланы. Ала джазгъан назмулада поэзия барды. Хар бири бир джарсыуну кёлтюреди. Сёз ючюн, Къулийланы Къайсын ингуш поэт Джемалдин Яндиевге атаб назму джазгъанды. Кёб излесем да, малкъар тилде джазылгъан назмуну табалмадым. Белгили орус поэт Николай Тихонов орус тилге кёчюрюб тургъан назмуну кесибизни тилге кёчюрюрге тыйыншлы кёрмедим. Ол себебден, орус тилге кёчюрюлген назмуну окъуучулагъа теджейме:
Не плачь и постарайся, друг,
Спокойным быть, как облака.
Что в небе плавают вокруг.
Кого не бьёт беды рука.
Чернее быть не может дня,
Потери больше. Ты не прав:
Будь мудр – кто потерял коня,
Не плачет, плётку потеряв!
Бу да аталгъан назмуду. Бармыды поэзия, джокъмуду? Барды да, аны ючюн орус тилге кёчюргенди белгили орус поэт Николай Тихонов. Аталгъан назмула ма быллайла болургъа керекдиле. Бюгюнлюкде поэтлерибиз джазгъан аталгъан назмула поэзиядан керидиле. Ала адамлагъа деб джазылмай, ачха тюшюрюрге деб джазылгъан затладыла. Керти поэзия сатыу-алыуну сюймейди…
Къобанланы Махмут.




