Эресейде Кавказ халкъланы конгрессини председатели (РКНК), «БарсЭль» джамагъат организацияны башчысы, джаш тёлюню тин байлыгъын айнытыугъа джораланыб къуралгъан «Эльбрусоид» фондну президенти, чомарт бизнесмен, фахмулу экономист, джамагъат къуллукъчу, юлгюлю ата Тотуркъулланы Алийге абыстол айны 13-де 65 джыл толду.

Аны бюгюнлюкде танымагъан бар эсе да, хапарын эшитмеген Къарачай-Малкъар джанында къой, саулай Кавказда болмаз. Къралыбызны ара шахарында да ол белгили адамланы бириди. Кимге да халкъыны атын иги бла айтдырыр ючюн, алгъа кесини атын айтдырыргъа керек болады. Тотуркъул улу кесини, халкъыны атын да иги бла айтдыргъанды, атын алгъышлагъа салырча этдиргенди. Сау болсун!
«Къайсы бир халкъны да миллетлигин сакълатхан тарихи, тин байлыгъы, тутхан дини, джашагъан джурту эмда ёз тилиди. Кавказ халкъланы бирикдириуге, хоншулукъну, къарнашлыкъны хурметин ёсдюрюуге джораланнган конгресс да, къарачай-малкъар халкъны ёмюрледен келген иги шартларын, адеб-намыс байлыгъын, тин хазнасын, тилин сакъларгъа деб къуралгъан «БарсЭль» да, джаш тёлюню миллет ангысын, тин хазнасын айнытыугъа кёб къыйын салгъан «Эльбрусоид» фонд да бир уллу терекни бутакъларыдыла. Ол терекни аты Сюймекликди. Ата-бабалагъа, миллетине, джашаугъа, хар адамгъа сюймеклик. Ма ол Сюймеклик терекни орнатхан а – Алийди», – деб джазады белгили джазыучубуз, кеси кёб джылланы «Эльбрусоидде» ишлеген, «ол терекни ёсюмюне» фахмусундан тигим этген Байрамукъланы Фатима. «Эльбрусоид» фондха дери да Алий, къолундан келгенича, адамлагъа болуша тургъанды. Туугъан джуртундан Москвагъа 17 джылында кетген Алийге – «гласность», «перестройка», токъсанынчы джылланы «боранлары» – кёб затха туурадан къараргъа тюшген эсе да, ол халкъына, джамагъатына бир заманда да сансыз болмагъанды. Этген ашхы ишлерин айтыб къолдан келлик тюлдю, айтыргъа керек да тюлдю. Аллаху Тагъала сууаб базманына салсын. Эльбрусоидни юсюнден энчи айтыргъа излегенибизни чуруму: миллетни миллетлигин сакълауда, джаш тёлюню тюз джолгъа салыуда, тил, тин айнытыуда, билимни, ангыны ёсдюрюуде аны магъанасын айтыргъа къой, сезерге да кючдю. Хар зат бирден оюлуб, миллет арсар болуб, не этерин билмей джарсыгъан кёзюуде, Аллаху Тагъала джазыкъсыннган къауумуна энчи борчу (миссия) бла алчы адамны саугъалайды. Тотуркъулланы Алий, аллай адамыбыз болуб, 2003-чю джыл Москвада окъугъан, ишлеген джаш тёлюге болушлукъ этерге къурагъанды «Эльбрусоид» фондну. Алай этер ючюн, Алий тёгерегине джашаугъа аныча къарагъан джашла бла къызланы джыйыб, ишин алай башлагъанды. «Таза иннет, огъурлу ишле» деген чакъырыу «Эльбрусоидну» нюзюрюдю, фонд ишин анга кёре бардырады. «Эльбрусоид» деген атны аталгъаныны юсюнден Алий былай айтады: Кертисин айтсам, ол сёз эсиме къалай келгенин унутханма. Алай а иш анда тюлдю, анга къаллай магъана берилгениндеди. «Эльбрусоид» деб къуру Минги Тау ючюн айтылмагъанды. Меннге «эльбрусоидле» – XXI-чи ёмюрню адамлары, тынгылы, терен билимли, озгъан заманны сынамын, кетген тёлюлени дараджаларын сакъларгъа алланнган эмда алгъа таукел атлагъан къарачайлыла бла малкъарлыладыла». Эльбрусоидни баш джумушу – джарыкълыкъны джайыу, халкъны айнытыу. Ол излеген – къарачай-малкъар халкъда джамагъат ишлени мийик дараджада бардыра биллик къауумну ёсдюрюу.
Дунияда бола тургъан уллу тюрлениуле бир джаны бла адам улуну джашауун тынч, сейир эте баргъанлары бла тенг, ёмюрледен бери келген кёб затны джокъ эте, джута, уллу къоркъуула туудурадыла. Аланы бири – ууакъ миллетлени тиллериди. Алимле айтханнга кёре, бизнича, саны гитче миллетле тиллерин сакълар мадарла излемеселе, элли джылдан ала тиллери бла бирге халкълыкъларын да тас этерикдиле. Джылдан джылгъа джер юсюнде тилле аздан аз бола барадыла. Орта тергеуден хар джыл сайын джети тил «ёледи» дунияда, аны биргесине джети халкъ, джети санат, джети маданият. Бизни къарачай-малкъар тил 2009-чу джыл, ЮНЕСКО билдиргеннге кёре, унутулургъа боллукъ тиллени тизимине тюшгенди. Ол, ахсыныб олтурургъа тюл, не да этиб, тилибизни сакълар амалла излерге чурумду. Барны сакълаялгъанны къой, унутулуб бошагъан тиллени бар этген юлгюле белгилидиле дунияда. Сёз ючюн, Великобританияда уэль эмда корн тилле, иврит тил. Бизни тилге джууукъ тюрк тилни ызына къайтарыу ишле бюгюнлюкде да барадыла.
«Эльбрусоид» фонд ана тилибизни сакълаугъа, ёсдюрюуге уллу эс бёлгени белгилиди. Аны себебли, эм башдан джангы тиллене тургъан сабийлеге, джаш адамлагъа магъанасы боллукъ джангы амалла излейди. Ол иннетде, бешик джырланы, тилбургъучланы, сабий назмуланы, джырланы, таурухланы, джангы технологияланы хайырландыра, булджуула этиб чыгъарыу джанындан ишлейди. «Эльбрусоидни» мураты – булджууланы хайырларындырыб, сабийле алада кёргенлерин, эшитгенлерин эниклеб, кеслери ана тилге юренирге тырмашырча этиу. Джаш анала булджууланы телефонларына, планшетлерине, компьюторларына тюшюрюб, сабийлерине тынгылата, къарата, кеслери да ала бла бирге ана тилни ариулугъуна, байлыгъына юренирле, гитчеликлеринде къалгъан бешик джырланы сабийлерине тынгылатырла, эшитмеген таурухларына ала бла бирге тынгыларла, деген иннетде ишлейди.
Бюгюнлюкде компьюторла, телефонла, электрониканы не тюрлюсю да джашауубузгъа терен киргендиле. Аланы амалларын хайырландыра билгеннге кёб сейир зат ачылады. Аланы бирлери тюрлю-тюрлю юретиу оюнладыла. Сабий ойнайойнай харифлеге юренирге, бояуланы таныргъа, джангы сёзлени билирге боллукъду. Аллай оюнла къарачай-малкъар тилде да ойналырча этилгенди. Сабийле ана тилде оюн ойнай, кёб затха юренирге боллукъдула. Адетлерибизни, культурабызны тамалында къуралгъан оюнла да кёбдюле. Ол электрон оюнчакъланы хайырландыра, джаш тёлю халкъыбызны тарихинден, адеб-намыс джорукъларындан да хапар ала ойнарча, амалла табадыла. Акъыл оюнла да бардыла.
«Харифле» деген оюн, сабийни булджутхан бла къалмай, аны къарачай-малкъар тилни элиблерине юретиб, окъургъа тырмашдырады. Джасанма суратла эмда кескин эшитилген сёзле юрениуню оюн халда тынч да, файдалы да этедиле. Ол оюнда алгъан билимин сабий бегитирча, анга ууакъ дерсчикле, тюрлю-тюрлю соруучукъла да бериледиле.
Айтылгъаныча болмай, аланы этилгенлери джангы технологиялада уллу усталыкъ излеген ишледиле. Алай болса да, «Эльбрусоид» кеси кесине салгъан борчланы толтура-толтура барады. Фонд къарачай-малкъар тилге кёчюрген мультфильмлени, суратлау фильмлени, аны кибик, табигъатдан, аламдан, башха санагъатладан хапар айтхан документ бла бегитилген илму фильмлени саны бюгюнлюкде онла бла айтылады. Джаратхан фильмлерине къарт-джаш да, уллу-гитче да ана тиллеринде къараргъа табханлары кёблени учундургъанын джашау кёргюзе барады. Ана тилге кёчюрюрге сайланнган мультфильмлени магъаналарына уллу эс бёлюнеди. Сабийле, алагъа къарай, ана тилде сёлеширге юреннген бла бирге, адамлыкъ шартладан да дерсле алырча болургъа керекдиле.
Аудио китабла чыгъарыу джаш адамлагъа, башхалагъа да миллет джазыучуланы чыгъармалары бла танышыргъа джол ачханды. Аудио-китаблада къарачай-малкъар джазыучуланы сайлама назмулары, поэмалары, хапарлары, повестлери, романлары, фольклор чыгъармала берилибдиле. Алагъа тынгылагъанла ана тилибизни ариулугъуна, теренлигине энтда бир кере тюшюннюкдюле. Дагъыда кёбдю Эльбрусоидни проектлери. Къуру атларын джазыб барсанг да, талай тизим боллукъду: тепсеуге кесинг юренирча амал, караоке, ангы ёсдюрген оюнла, басма джумушла, илму, суратлау, кёзюулю окъуу адабиятла, радио, телевидение, къарачай-малкъар театрланы архивлеринден бериуле, кеслери бериуле бардырырча… проектле джаратыла барадыла.
«Джангы технологияланы джашауубузгъа киргизе, ала бла толу хайырлана билиу, бюгюнню излемиди. Аласыз мындан ары джашауну кёзге кёргюзген къыйынды. Заман бла тенг атларгъа керекбиз. Джангы технологияла, эмилик атлачадыла. Аланы джюгенлерге юренмесек, аякъ тюблеринде къалыб, башха тюл, тарих азыгъы боллукъбуз. Проектлерибиз – эм азында ана тилибизни, культурабызны, адетлерибизни, алай эсе уа, халкълыгъыбызны сакълауда, аны ёсюмюне джол ачыуда амалсыз керекли ишледиле. Биз этген муратлагъа джетерге излеген къайсы бир халкъгъа да бу проектле келишген, джарагъан да этерикдиле. Биз а, кеси джаныбыздан алгъан сынамыбыздан юлюш этерге разыбыз», – деб эсгертедиле эльбрусоидчиле.
Тюзю, кесибизден сора да, хоншу миллетлеге да ненча тюрлю проект бла болушады «Эльбрусоид». Алама дегеннге юретеди, билим юлешеди. Мени сартын, Эресейде къой, бютеу дунияда да болмаз «Эльбрусоид» фондха ушагъан джукъ. Ол дунияда болмагъан ашхылыкъ да Тоторкъул улуну ашхы ишлеринден бириди. Фондну «джумушларына» джылына отуз мелиуандан аслам джоюлады, алай а джылдан джылгъа ёсе, кериле, кенгере баргъан болмаса, фонд джарсымайды. «Бергеннге – Аллах береди» деген айтыу барды тилибизде. Дагъыда барды айтыу «Аллаху Тагъала берсе, эки къолу бла береди» деб. Фахму да берекет да бергенди Ашхы Аллах Тоторкъулланы Алийге. Ма ша Аллах, аман кёз къарамасын!
«Туугъан кюнюнде Алийни юсюнден джазмай, «Эльбрусоидни» юсюнден нек хапарлайды?» – деб келлик болур окъуучуну акъылына, алай а, бир джаны бла, ана тилине юренирге, тарихден, тинден хапар билирге излегеннге лагъымланы кёргюзгенлигибизди. Алай этилгенини дагъыда бир себеби: башында айтылгъанды Алийни танымагъан, билмеген болмагъаны.
Экинчиси, керти адам ишинден танылады, аны уа аллай ишлери кёбдю. Тотуркъулланы Хасанны джашы Алий къралына, халкъына, джамагъатына халал къуллукъ этеди. Къралда мамырлыкъ, рахатлыкъ, халкъла арасында шохлукъ болур ючюн кёб къыйын салады, бюсюреу да табады. Бир-экисин айтайыкъ. Къарачай-малкъар тарихни, адетлени, тин байлыкъны тинтиуде, сакълауда эмда джайыуда этген уллу джетишимлери ючюн, миллетге уллу магъанасы болгъан ишлери ючюн, джаш тёлюню тин байлыгъын ёсдюрюуге салгъан уллу къыйыны ючюн, 2009-чу джыл Тотуркъул улу Алийге «Къарачай-Черкес Республиканы санатларыны махтаулу къуллукъчусу» деген сыйлы ат аталгъанды. 2009-чу джыл эндреуюк (декабрь) айны 3-де Тотуркъул улу белгили къарачай-малкъар просветитель Кърымшаухал улу Исламны медалы бла саугъаланнганды. Алий биринчи болуб алгъанды ол саугъаны. Ол медаль къарачай-малкъар халкъны тарихинде биринчи бютеухалкъ саугъады. Аны Алийланы Умар атлы КъЧКъУ, Къарачай-Черкес тинтиу институт бла Байчораланы Мариямны атын джюрютген республикан тарих-маданият эмда табигъат музей бирге огъурагъандыла. 2011-чи джыл хычаман (май) айны 29-да Тотуркъул улу Алий, миллетле, динле арасы хошлукъну бегитиуге, джамагъатны дин, тин джаны бла ёсдюрюуге уллу къыйын къошханы ючюн, «Умманы аллында махтаулу ишлери ючюн» деген II-чи дараджалы муслиман орден бла саугъаланнганды.
Туугъан кюню бла алгъышлай, Аллаху Тагъаладан иманлы, саулукълу, насыблы, хурметли, берекетли ёмюр тилейбиз Алий къарнашыбызгъа. «Джюз элекден» элениб, «уллукъай бешик» джылларына къууанч бла джетдирсин Ашхы Аллах аны.

Ижаланы Фатима.

 
{jcomments}